इमे गुणाः बुद्धौ प्रतिष्ठिताः, इच्छाः उत्पादयन्ति, परस्परं च प्रेरयन्ति, यथा देवदत्तः, विष्णुमित्रः, यज्ञदत्तः चान्ये च परस्परं व्यवहारं कुर्वन्ति। यथा स्त्री च पुरुषः च युगलं भवतः, एवं गुणाः अपि परस्परं संयोगं प्राप्य द्वन्द्वात्मकं भावं उपयान्ति। रजसि संयोगे सत्त्वं सन्निहितं भवति; सत्त्वस्य संयोगे रजः स्थितमस्ति; तामसि संयोगे तु सत्त्वं रजः च द्वयं विद्यमानं भवति। नारदः उवाच—एवं मया पितरि गुणानां परमं स्वरूपं श्रुतं, तथापि पुनः अहं पितामहं पप्रच्छम्। पुनः नारदः पितरं प्राह—भवान् गुणानां लक्षणं विस्तरेण उक्तवान्, किन्तु अहं न तृप्तः, यतः तव वदनात् प्रवहमानं अमृतं पिबामि। गुणानां विवेकं विस्तारतः कथयतु, येन मम मनसि परमशान्तिः स्यात्। व्यासः उवाच—एवं पुत्रेण नारदेन पृष्टः, स महात्मा, रजोगुणसम्भूतः, जगत्कर्ता ब्रह्मा, वचनं प्रोवाच। ब्रह्मा उवाच—शृणु नारद, गुणानां वर्णनं वक्ष्यामि; अहं सम्पूर्णं न जानामि, यथामति कथयामि। सत्त्वं केवलं कुतोऽपि न दृश्यते; तेषां मिश्रभावात् केवलं मिश्रमेव दृश्यते। यथा काचित् कुलवधू सर्वाभरणभूषिता, रम्या, भावपूर्णा, स्वपतेः प्रियं भवति, सा एव मातरं, पितरं, कुलमण्डलं हर्षयति; तथापि सापि सौभग्येन स्वसहधर्मिणीषु शोकं मोहम् अपि जनयति। एवं तस्यैव स्वभावेन स्त्रीत्वलाभेन च, रजस्तमस्सम्भूतः भिन्नो भावः जायते। रजसा स्त्रीरूपेण, तथैव तमसा, तयोः संयोगे भिन्नः स्वभावः प्रादुर्भवति। स्वभावावस्थया, हे नारद, अन्याः जातयः न दृश्यन्ते; केवलं विपरीतसंयोगात् कदाचित् भेदः दृश्यते। यथा या स्त्री सौन्दर्ययुक्ता, यौवनाभूषिता, लज्जा-माधुर्य-नम्रतायुक्ता, या च कामशास्त्रज्ञा, धर्मशास्त्रेषु अनुमता, सा पतिं हर्षयति, सहधर्मिणीषु दुःखं जनयति। या स्त्री मोहम्, दुःखं च मूलरूपेण धारयति, सा जनैः सत्त्वस्थितेति कथ्यते; सत्त्वे विकृतौ तु अन्यत् रूपं दृश्यते। यथा शिष्टानां चौरैः पीडितानां तदेव सैन्यं सुखं जनयति; दुष्टानां चौराणां तु तद्वै दुःखं मोहं च ददाति, तादृशः स्वभावः। स्वभावतः ते विपरीतदर्शनं वर्जयन्ति, यथा पापदिने महतीभिः मेघैः आच्छन्ने। विद्युत्प्रत्यूषितं, गर्जितयुक्तं, तमसि निलीनं, पृथिव्यां वर्षन्तं—एषा तामसस्वरूपा कथ्यते। या कृषकाणां सर्वथा पापदिवसः, सा बीज-यन्त्रयुक्तानां तु सुखदायिनी। विशेषतः येषां गृहाणि न सुसंवृतानि, दारिद्र्ययुक्तानां, तृणकाष्ठशालिनां, गृहस्थानां दुःखदायिनी। या स्त्री पतिसंयुक्ता नास्ति, तस्याः मोहकारिणी इति कथ्यते; सर्वे गुणाः स्वस्वभावस्थिताः विपरीतवत् दृश्यन्ते। अधुना शृणु, पुत्र, एषां लक्षणानि वक्ष्यामि—सत्त्वं सदा लघु, प्रकाशकम्, शुद्धं, स्वच्छं च। यदा अङ्गानि, चक्षुरादि इन्द्रियाणि लघूनि, तथा मनः शुद्धं, विषयान् न गृह्णाति, तदा सत्त्वं शरीरे प्रबलं ज्ञेयम्। जृम्भा, स्तम्भ, तन्द्रा, चञ्चलता पुनः रजः। यदा रजः कस्यचित् शरीरे प्रबलीभवति, सः विवादं इच्छति, कर्म कर्तुं, ग्रामान्तरं गन्तुं च कामयते। एवं चञ्चलचित्तः, विवादे अतिव्यग्रः, यदा गुरोः विघ्नः, कामस्य च, तदा तामसः। तदा अङ्गानि गुरु, शक्तिहीनानि, इन्द्रियाणि च मनश्च रिक्तानि, निद्रां न इच्छति। एवं, हे नारद, गुणानां लक्षणानि ज्ञेयानि। नारदः पुनः पप्रच्छ—त्रयो गुणाः, पितामह, पृथग्-लक्षणाः उक्ताः। कथं ते एकत्र स्थिताः सततम् एकं कर्म कुर्वन्ति? भिन्नाः, विरोधिनः सन्तः, शत्रुवद् एकत्र मिलित्वा कर्म कुर्वन्ति इव। कथं ते सह स्थिताः एकं कर्म साधयन्ति? ब्रह्मा उवाच—शृणु, पुत्र, वक्ष्यामि—गुणाः दीपस्य अङ्गवत् भवन्ति। यथा दीपः प्रकाशकर्म करोति, तत्र वाति, तैलं, शिखा च परस्परं विरोधिनः। तैलं अग्निना विरुद्धं, किन्तु तेन सह युक्तं, वाति तैलस्य, अग्नेः च विरोधिनी, तथापि एकत्र स्थिताः वस्तूनि प्रकाशयन्ति। नारदः पुनः उवाच—एवं, सत्यवत्याः पुत्र, गुणाः प्रकृतिसम्भवाः वर्णिताः। ते एव जगतः कारणं, यथापूर्वं श्रुतं मया। व्यासः उवाच—एवं मम नारदेन सर्वं विस्तारतः उक्तम्। गुणानां लक्षणानि, क्रियाः, विभागशः, या च परा शक्तिः येन इदं सर्वं व्याप्तं, सा अपि वर्णिता। सा पराशक्तिः गुणवती च निर्गुणा च, कर्मभेदानुसारं सदा; पुरुषः तु अकर्ता, पूर्णः, उदासीनः, परः, अक्षरः च। एषा महती माया सृष्टिं करोति, सत्त्वमसत्त्वात्मिकां; ब्रह्मा, विष्णु, रुद्र, सूर्य, चन्द्र, शचीपतिः च। अश्विनौ, वसवः, त्वष्टा, कुबेरः, वारुणः, अग्निः, वायुः, पूषा, सेनापतिः, विनायकः च तया एव सृष्टाः।