राजः गुणात् धनस्य वृद्धिः जायते, भोगः अपि राजसः स्वरूपः। तेन, सतत्त्वं नश्यति, तमः अपि निगृह्यते। यदा तमः वृद्धिं प्राप्नोति, तदा वेदेषु श्रद्धा न भवति, न धर्मशास्त्रेषु विश्वासः। तमसः श्रद्धां लब्ध्वा, सः धनस्य नाशं करोति, सर्वत्र वैरभावेन आचरति, शान्तिं न प्राप्नोति। सतत्त्वं च राजः च उपशम्य, सः क्रोधयुक्तः, दुर्बुद्धिः, मायावी, कामानुसारेण विविधेषु अवस्थासु आचरति। गुणाः कदापि एकैकः न भवन्ति—न सतत्त्वं केवलं, न राजः केवलं, न तमः केवलं। गुणाः सदा द्वैधभावेन सह क्रियायाम् प्रवर्तन्ते। राजः विना सतत्त्वं न अस्ति, राजः अपि सतत्त्वं विना न अस्ति, तमः विना तयोः किमपि न दृश्यते। तमः अन्ययोः विना कदापि एकाकी न दृश्यते; सर्वे गुणाः द्वैधभावेन विविधेषु कार्येषु वर्तन्ते। सर्वे गुणाः परस्परं आश्रयन्ति, न कदापि पृथक् भवन्ति; प्रत्येकः अन्यं जनयति, तेषां उत्पादकत्वेन स्वरूपम् अस्ति। कदाचित् सतत्त्वं राजः तमः च उत्पादयति, कदाचित् राजः सतत्त्वं तमः च उत्पादयति। कदाचित् तमः सतत्त्वं राजः च उत्पादयति; एवं ते परस्परं जनयन्ति, यथा मृत्तिकायाः घटः उत्पद्यते। एते गुणाः बुद्धौ स्थिताः, कामान् जागारयन्ति, परस्परं प्रभावितवन्ति, यथा देवदत्तः विष्णुमित्रः यज्ञदत्तः च अन्ये च। यथा स्त्री पुरुषः च युग्मं भवन्ति, तथा गुणाः द्वैधभावेन एकत्र मिलित्वा प्रवर्तन्ते। राजसः युग्मे सतत्त्वं अस्ति, सतत्त्वस्य युग्मे राजः अस्ति, तमसः युग्मे सतत्त्वं राजः च उभौ विद्यातः। नारदः उवाच—एवं गुणानां परमं स्वरूपं मम पितरः वर्णितवान्; शृत्वा अपि अहम् पुनः पितामहं पप्रच्छम्। नारदः उवाच—पितः, गुणानां लक्षणानि त्वया वर्णितानि; तथापि मम तृष्णा न निवृत्ता, यतः तव मुखात् प्रवहन्तं अमृतं पिबामि। गुणानां विवेकं विस्तरेण वर्णय, येन अहम् मनसि परमशान्तिं प्राप्नुयाम्। व्यासः उवाच—एवं पुत्रेण नारदेन पृष्टः, जगतः स्रष्टा, महानात्मा, राजसगुणोत्पन्नः, भाषितवान्। ब्रह्मा उवाच—श्रुणु नारद, गुणानां वर्णनं वक्ष्यामि; पूर्णतया न जानामि, यथाशक्ति तव कथयामि। सतत्त्वं केवलं कदापि न दृश्यते; तेषां मिश्रभावेन केवलं मिश्रणं दृश्यते। यथा उत्तमा स्त्री सर्वाभरणैः भूषिता, सौन्दर्ययुक्ता, भावनापूर्णा, पत्युः प्रियत्वं प्राप्नोति। सा एव मातरं, पितरं, कुलं च आनन्दं ददाति; तथापि सापि सहधर्मिणीषु दुःखं मोहं च जनयति। एवं तस्यैव सारात् स्त्रीत्वलाभेन, रजस्तमसोः उत्पन्नात् भिन्नः भावः जायते। रजः स्त्रीरूपेण, तमः अपि तथा, यदा उभौ संयुतौ, तदा भिन्नः स्वभावः प्रकटते। स्वभावस्थानेन, नारद, अन्यः वर्णः न दृश्यते; केवलं विपरीतसंयोगात् भिन्नता कदाचित् दृश्यते। यथा स्त्री सौन्दर्ययुक्ता, युवत्याः भूषिता, लज्जा माधुर्यं च युक्ता, विनयेन संयुता—या कामशास्त्रज्ञा, धर्मशास्त्रेषु अनुमता, पत्युः सुखं ददाति, सहधर्मिणीषु दुःखं जनयति—यस्याः स्वभावः मोहदुःखमूलः, सा जनैः सतत्त्वस्थिता इति कथ्यते; सतत्त्वं यदा परिवर्तते, तदा अन्यरूपेण दृश्यते। साधूनां चोरैः पीडितानां, तदेव सैन्यं सुखं ददाति; दुष्टानां चोराणां च, तदेव दुःखं भ्रमं च जनयति, तादृशं स्वरूपम्। तैः स्वभावेन, विपरीतदृष्टिं वर्जयन्ति, यथा दुष्टदिने, घनैः महद्भिः मेघैः आवृतम्। विद्युत् गर्जनायुक्तम्, तमसा आवृतम्, भूमौ वर्षन्तम्—एतत् तमसः रूपं कथ्यते। कृषकानां दुःखदिने, बीजोपकरणयुक्तानां तु सुखदायकम्। विशेषतः, येषां गृहाणि न सम्यक् आवृतानि, दीनानां, तृणकाष्ठगृहवासिनां, गृहस्थानां दुःखं जनयति। पतिसंयुक्तानां स्त्रीणां, पतिसंविहीनानां मोहं जनयति; सर्वे गुणाः स्वभावस्थानेन विपरीतत्वेन प्रकटन्ते। इदानीं, पुत्र, तेषां लक्षणानि शृणु; वक्ष्यामि—सतत्त्वं सदा लघु, प्रकाशकं, शुद्धं, निर्मलं। यदा अङ्गानि, नेत्रादि इन्द्रियाणि लघु, मनः शुद्धम्, विषयान् न गृणाति, तदा—तदा सतत्त्वं शरीरस्थं प्रबलं ज्ञेयम्। जृम्भा, काक्रता, तन्द्रा, चञ्चलता पुनः राजः। यदा राजः कस्यचित् शरीरस्थः प्रबलः, सः विवादं इच्छति, कर्मेच्छा, अन्यग्रामगमनाभिलाषः च। तादृशः चञ्चलमनाः, विवादे अतिशयेन उत्सुकः; यदा गुरोः बाधा, कामः, तदा तमः। तदा अङ्गानि भारी, शक्तिहीनानि, इन्द्रियाणि मनः च रिक्तानि, निद्रां न इच्छति। एवं, हे नारद, गुणानां लक्षणानि अत्र ज्ञेयानि। नारदः उवाच—त्रयो गुणाः, हे पितामह, पृथक् लक्षणयुक्ताः वर्णिताः।