नारदाय भगवतः ब्रह्मणः संवादे, ब्रह्मा उवाच—“यथा शलभैः सर्वं खादितं स्यात्, पुनश्च निराशः पुरुषः भवति, तथा पुत्र, तीर्थयात्रायाः क्लेशः दुःखमात्रं जनयति, न तु फलम्। यदा शास्त्राध्ययनात् सत्त्वं बलीयस्तरं भवति, तदा, हे नारद, तस्य फलम्—तामसजन्यविषयेषु वैराग्यमेव। तत् सत्त्वं, रजः तमश्च, बलात् जयति। यदा रजः बलीयः स्यात्, लोभसङ्गेन जातः, तदा तमः सत्त्वं च जयति। यदा तमः मोहवृद्ध्या बलीयः भवति, स एव जयति। स तमः, सत्त्वेन रजसा च संयोगं कृत्वा, तौ अपि जयति। तस्य जयोपायं अद्य विस्तरेण कथयामि। यदा सत्त्ववृद्धिः स्यात्, चित्तं धर्मे प्रतिष्ठितं भवति, तदा रजस्तमःसमुत्थानबाह्यविषयेषु न प्रवर्तते। केवलं सत्त्वसमुत्थानं गृह्णाति, न तु अन्यथा। स धर्मकर्मयज्ञेषु अनायासेन प्रवृत्तिं इच्छति। तदा केवलं सत्त्वसम्भूतसुखेषु रमते, न तु मोक्षहेतोः राजससुखेषु, तमससुखेषु तु कदापि न। एवं रजसः प्रथमं, ततो तमसः च जयेन, केवलं सत्त्वं शेषं भवति, ततः तत् विशुद्धं जायते। यदा रजः वर्धते, शाश्वतधर्मान् परित्यज्य, अन्यथा आचरति, राजसीं श्रद्धाम् आप्नोति। तस्मात् राजसः संपत्तिवृद्धिः, भोगोऽपि राजसः; तेन सत्त्वं निवर्तते, तमः च निगृह्यते। यदा तमः वर्धते, तदा न वेदेषु श्रद्धा, न धर्मशास्त्रेषु। तमसीं श्रद्धां लभमानः, धनहानिं करोति, सर्वत्र वैरभावेन आचरति, न च शान्तिम् आप्नोति। सत्त्वं रजः च निगृह्य, क्रुद्धः, हीनबुद्धिः, मायावान्, इच्छानुसारं नानावस्थायां आचरति। कदापि न केवलं सत्त्वं, न केवलं रजः, न केवलं तमः; गुणाः सदा द्वैधभावेन प्रवर्तन्ते। रजः विना सत्त्वं नास्ति, न च रजः सत्त्वं विना; तमः विना तयोः कश्चिद् न दृश्यते, नरश्रेष्ठ। तमः अपि अन्ययोः विना न कदापि एकाकी दृश्यते; सर्वे गुणाः स्वकार्येषु द्वैधभावेन प्रवर्तन्ते। सर्वे परस्परं आश्रिताः, न कदापि पृथक्; एकः अन्यं जनयति, कारणभावात्। कदाचित् सत्त्वं रजस्तमसी उत्पादयति; कदाचित् रजः सत्त्वं तमश्च; कदाचित् तमः सत्त्वं रजश्च जनयति; एवं परस्परं जनयन्ति, यथा मृत्पिण्डः घटं जनयति। एते गुणाः बुद्धौ स्थिताः, इच्छाः जनयन्ति, परस्परं प्रवर्तन्ते, यथा देवदत्तविष्णुमित्रयज्ञदत्तादयः। यथा स्त्रीपुमांसंयुगे, एवं गुणाः अपि द्वैधभावेन प्रविशन्ति। रजसि संयुगे सत्त्वं वर्तते; सत्त्वस्य संयुगे रजः; तामसस्य संयुगे सत्त्वं रजश्च। एवं पितरं मम एतद् गुणानां परमं स्वरूपं वर्णितम्। श्रुत्वापि, अहं पुनः पितामहम् अपृच्छम्। ततो नारदः पितरं व्यासं प्राह—‘पितः, गुणलक्षणानि त्वया वर्णितानि, तथापि न तृप्तोऽस्मि, यतः तव वचनामृतं पिबामि। गुणविवेकं विस्तारतः कथय, येन मनसि परमां शान्तिम् आप्नुवाम्।’ एवमुक्तः पुत्रेण नारदेन, महात्मा जगत्कर्ता रजोगुणसम्भूतः ब्रह्मा उवाच—‘श्रृणु नारद, गुणवर्णनं वक्ष्यामि; अहं सम्पूर्णं न जानामि, यथामति वदामि। केवलं सत्त्वं कुत्रापि न दृश्यते; केवलं मिश्रभाव एव दृश्यते। यथा सुमनाः स्त्री सर्वाभरणभूषिता, स्नेहसौरभ्ययुक्ता, पतिं तुष्यति; सा एव मातरं पितरं कुलं च हर्षयति, सहधर्मचारिणीं तु शोकमोहौ जनयति। एवं तद्रूपेण स्त्रीत्वसम्पद्भ्यां, रजस्तमसोद्भवः अन्यो भावः जायते। रजसा स्त्रीरूपेण, तमसा च, तयोः संयोगात् अन्यो भावः दृश्यते। स्वभावस्थित्यैव, नारद, अन्याः जातयः न दृश्यन्ते; केवलं विपरीतसंयोगात् कदाचित् भेदः दृश्यते। यथा रूपसम्पन्ना, यौवनभूषिता, लज्जासौम्ययुक्ता, विनयेन युक्ता स्त्री— या कामशास्त्रविद्या, धर्मशास्त्रेषु प्रमाणिता, पतिं हर्षयति, सहधर्मिणीं तु शोकयति। या मोहशोकमूलस्वभावा, सा जनैः सत्त्वस्थितेति कथ्यते; सत्त्वपरिणामे तु अन्यत् रूपं दृश्यते। साधुभ्यः चौरपीडितेभ्यः सेना हर्षं ददाति; तु दुष्टचौराणां दुःखमोहौ जनयति, तादृशी सा। स्वभावेन हि, विपरीतदर्शनं न कुर्वन्ति, यथा पापदिने घनाघनैः आच्छन्ने। विद्युल्लतायुक्ते, गर्जनयुक्ते, तमसि आच्छन्ने, भूमौ वर्षं कुर्वते—एषा तमसः रूपं कथ्यते।