सदा पुण्यस्थलस्य श्रवणेन शुद्धिः सम्पद्यते, तत्र राजसी श्रद्धा जायते। तां श्रुत्वा जनः तस्मिन्नेव स्थले गच्छति, यथाश्रुतं तद् दृश्यते। तत्र स्नानं कृत्वा, विधिवत् कर्माणि सम्पाद्य, दानं च राजसीया वृत्त्या दत्त्वा, किञ्चित्कालं रजोगुणेन आवृतः तिष्ठति। स एव मोहद्वेषाभ्यां न मुक्तः, कामक्रोधाभ्यां चावृतः, गृहं प्रत्यागतः पूर्ववत् एव स्थितिं प्राप्नोति। यद्यपि पुण्यस्थलस्य श्रवणं जातम्, अनुभवः तु न जातः, हे मुनिवर, तर्हि तस्य यात्रायाः फलं न लभ्यते। यत् श्रुतमपि न अनुभूतं, तत् निष्फलम्; तथा यत् न श्रुतं, तत् अपि फलरहितं, इति विद्धि, नारद। पुण्यस्थलस्य शक्तिः पापरहितत्वे एव, यथा लोके क्षेत्रस्य फलम् उत्पादितं खाद्यं भुक्त्वा लभ्यते। पापमयस्य देहस्य विकाराः—कामः, क्रोधः, लोभः, मोहः, तृष्णा, द्वेषः, आसक्ति, मदः—एते एव। एते एव पापानि, हे नारद; इर्ष्या, असूया, असहिष्णुता, अशान्तिः च। यावत् एतानि देहात् न गच्छन्ति, तावत् जनः पापबन्धनं न त्यजति। यदि तीर्थयात्रायाः अनन्तरं अपि एतानि देहं न त्यजन्ति, तर्हि सः प्रयासः निष्फलः, यथा कृषकस्य श्रमः निष्फलः भवति। क्षेत्रं परिश्रमेण क्लिष्टं, दुस्तरं भूमिं, मूल्यवान् बीजं च क्षिप्त्वा—एवं जीविकायाः लाभः सञ्जायते। सः कृषकः दिवा-नक्तं परिश्रमेण क्षीणः, फलं प्राप्तुम् उत्सुकः, तद् क्षेत्रं रक्षति; किन्तु शिशिरे वने सुप्तः, व्याघ्रादिभिः महता क्लेशेन बाध्यते। यदा सर्वं शलभैः उपभुज्यते, पुनः निराशः भवति; एवं पुत्र, तीर्थयात्रायाः श्रमः दुःखदः, फलं तु न लभ्यते। यदा सत्त्वं बलीयः भवति, शास्त्राध्ययनेन वर्धते, तदा नारद, तस्य फलं विषयेषु वैराग्यं भवति, ये तमसोत्पन्नाः। तत् सत्त्वं रजस्तमसी उभे बलात् जयति; यदा रजः बलीयः भवति, लोभसङ्गेन उत्पद्यते। तदा सः तमः-सत्त्वे उभे अपि जयति; यदा तु तमः बलीयः, मोहवर्धनात् प्रवर्धते, तदा सः प्रबलः भवति। तत् तमः सत्त्व-रजसी संयुज्य अपि तौ जयति; अद्य अहं विस्तरेण तस्य जयस्य प्रकारं कथयामि। यदा सत्त्वस्य वृद्धिः स्यात्, चित्तं धर्मे स्थाप्यते, तदा रजस्तमसोद्भवान् विषयान् न पश्यति। केवलं सत्त्वोत्पन्नं स्वीकुर्यात्, अन्यथा न; तदा सहजं कर्म, धर्मं, यज्ञं च इच्छति, श्रमं विना सम्पादितम्। तस्मिन्नपि सत्त्वसुखेषु एव रमते, राजससुखेषु मुक्तये न, तमससुखेषु तु कदापि न। एवं रजः प्रथमं जित्वा, ततः तमः, केवलं शुद्धं सत्त्वं शेषं भवति, पुत्र, तदा तत् विशुद्धं जायते। यदा रजः वर्धते, शाश्वतान् धर्मान् परित्यज्य, अन्यथा आचरत्, राजसी श्रद्धां धर्मस्य स्थाने लभते। रजसः वृद्ध्याः अर्थवृद्धिः जायते, भोगः अपि राजसः; तेन सत्त्वं गच्छति, तमः अपि निगृह्यते। यदा तु तमः वर्धते, तदा वेदे श्रद्धा नास्ति, न च धर्मशास्त्रे। तमसी श्रद्धां लब्ध्वा, सः धनहानिं करोति, सर्वत्र वैरभावेन आचरति, शान्तिं न प्राप्नोति। सत्त्वं रजः च निगृह्य, क्रुद्धः, दुर्बुद्धिः, कपटी, इच्छानुसारं नानाविधं आचरति। कदापि एकः गुणः नास्ति—न केवलं सत्त्वं, न केवलं रजः, न केवलं तमः; गुणाः सदा द्वन्द्वभावेन प्रवर्तन्ते। रजः विना सत्त्वं न अस्ति, रजः अपि सत्त्वं विना न; तमः विना तु तौ न स्याताम्, नरश्रेष्ठ। तमः, अन्ययोः विना, कदापि एकं न दृश्यते; सर्वे गुणाः द्वन्द्वभावेन स्वकार्येषु प्रवर्तन्ते। सर्वे परस्पराश्रयाः, कदापि न पृथक्; एकः अन्यं जनयति, यतः ते उत्पादकस्वभावाः। कदाचित् सत्त्वं रजस्तमसी उत्पादयति, कदाचित् रजः सत्त्वं तमः च; कदाचित् तमः सत्त्वं रजः च उत्पादयति; एवं परस्परं जनयन्ति, यथा मृद्भाण्डस्योत्पत्तिः। एते गुणाः बुद्धौ स्थिताः, इच्छाः जागरयन्ति, परस्परं प्रेरयन्ति, यथा देवदत्तः, विष्णुमित्रः, यज्ञदत्तः च। यथा स्त्री-पुरुषौ युग्मं सञ्जनयतः, एवं गुणाः अपि द्वन्द्वभावेन प्रविशन्ति। रजसि युग्मे सत्त्वमपि अस्ति; सत्त्वस्य युग्मे रजः; तामसस्य युग्मे उभौ सत्त्वं रजः च। एवं नारद उवाच—एवं गुणानां परं स्वरूपं पितृणा मया श्रुतम्; तथापि श्रुत्वा अपि, अहं पितामहम् पुनः अपृच्छम्। नारदः पुनः पृष्टवान्—पितः, गुणानां लक्षणानि त्वया यथावत् उक्तानि; तथापि न तृप्तोऽस्मि, यतः तव वक्त्रात् प्रवहमानं अमृतं पिबामि। गुणविवेकं विस्तरेण वर्णय, येन मम चित्ते परमशान्तिः स्यात्। व्यासः उवाच—एवं पुत्रेण नारदेन पृष्टः, स महानात्मा, सृष्टिकर्ता, रजोगुणसम्भवः, वचनम् अवदत्। ब्रह्मा उवाच—शृणु नारद, गुणवर्णनं प्रवक्ष्यामि; अहं पूर्णं न जानामि, यथामति वक्ष्यामि। सत्त्वं केवलं किञ्चिदपि न दृश्यते; गुणानां मिश्रभावात् केवलं तेषां संयोगः एव दृश्यते। यथा सती स्त्री, सर्वालङ्कारैः भूषिता, सौन्दर्यवती, भावयुता, स्वपतेः प्रियं भवति—एवमेव गुणानां संयोगः लोके दृश्यते।