नारद महर्षये, गुणत्रयस्य स्वरूपं तत्त्वेन विवेचयन् भगवान् परमात्मा यथाक्रमं कथयति। रजोगुणस्य लक्षणानि अहंकारः, मदः, तथा गर्वः इति ज्ञातव्यानि; बुद्धिमन्तः एतानि लक्षणानि दृष्ट्वा रजः गुणं अवगच्छन्ति। तामसो गुणः कृष्णवर्णः इति प्रसिद्धः, मोहं शोकं च जनयति; आलस्यं, अज्ञानं, निद्रा, दुःखं, भयम्—एतानि तामसस्य विकाराः। कलहः, कृतन्यता, मायाचारः, क्रोधः, विषमता, अतीव नास्तिकता, परदोषदर्शनम्—एतानि तामसस्य चिह्नानि। तामसी श्रद्धा परपीडायुक्ता भवति; अतः विवेकिनः तामसगुणं एतेषु लक्षणेषु सदा अवगच्छेयुः। यः शुभताम् इच्छति, सत्त्वगुणं प्रकाशयेत्, रजोगुणं यत्नेन निगृह्णीयात्, तामसगुणं च विनाशयेत्। गुणाः परस्परं जयन्ति, विरोधं कुर्वन्ति, एकमेकं आश्रयन्ति, स्वतन्त्राः न भवन्ति। सत्त्वं, रजः, तमः—त्रयः गुणाः कदापि पृथग् न दृश्यन्ते; सदा मिश्रिताः, परस्पराश्रिताः च। तेषां संयोजनं विस्तारं च अहं विस्तरेण वर्णयिष्यामि; शृणु नारद, एतद् ज्ञात्वा जन्मबन्धनात् विमुक्तिः भवति। अत्र संशयो न कर्तव्यः, यत् अहं वदामि, तत् अनुभूयमानं, ज्ञातं, अनुभवितं फलम् आवहति। श्रोत्रेण, दृष्ट्या, संस्मृत्या च, हे विद्वन्, सत्यबुद्धिः न जायते। तीर्थं श्रुत्वा, शुद्धीकृत्य, रजसी श्रद्धा जायते; तत्र गत्वा यथा श्रुतं दृश्यते। स्नानं, विधिकर्म, दानं च रजसी विधिना कृत्वा, किञ्चित्कालं तत्र वसति, रजोगुणेन आच्छादितः। रागद्वेषात् विमुक्तः न भवति, कामक्रोधेन आच्छन्नः, स्वगृहं प्रत्यागच्छति, यथापूर्वं तिष्ठति। यत् श्रुतम्, अनुभवेन रहितम्, हे मुने, तीर्थयात्रायाः फलम् न ददाति; नारद, यत् न श्रुतम्, तस्य फलनिष्फलता ज्ञेयम्। तीर्थस्य शक्तिः पापरहितत्वे स्थितम्; यथा लोके कृषिकर्मणः फलम् तस्य अन्नस्य उपभोगः। पापमयस्य शरीरस्य विकाराः—कामः, क्रोधः, लोभः, मोहः, तृष्णा, द्वेषः, रागः, गर्वः—एव। एतानि पापानि, नारद; ईर्ष्या, स्पर्धा, असहिष्णुता, अशान्तिः च; यावत् एतानि शरीरात् न निष्क्रान्तानि, तावत् जनः पापबन्धनं न त्यजति। यदि तीर्थयात्रया एतानि शरीरात् न निष्क्रान्तानि, तदा यत्नः निष्फलः, कृषकस्य श्रमवत्। श्रमेण पीडितं क्षेत्रम्, कठिनभूमिः, मूल्यवान् बीजं च—एवम् उत्तमजीविका। दिनरात्रौ, फलाकाङ्क्षया, श्रमेण क्लान्तः तस्य रक्षणं करोति; शीतकालः आगच्छति चेत्, वनमध्ये निद्रायाम्, व्याघ्रादिभिः महती पीडा। यदि सर्वं शलभैः खादितम्, पुनः निराशः, एवं तीर्थयात्रायाः श्रमः दुःखं जनयति, फलम् न ददाति। यदा सत्त्वं बलवद् भवति, शास्त्राध्ययनात् वर्धते, तदा तस्य फलम् विषयेषु वैराग्यम्, यः तामसजन्मा। तत् सत्त्वं रजः तामसौ बलात् जयति; रजः यदा बलवद् भवति, लोभसङ्गात् उत्पद्यते। तदा तामससत्त्वौ अपि जयति; तामसः यदा मोहात् वर्धते, तदा सत्त्वरजसौ अपि जयति। तामसः सत्त्वरजसाभ्यां संयुक्तः तौ अपि जयति; अद्य विस्तरेण वर्णयिष्यामि यथा जयः भवति। यदा सत्त्वं वर्धते, मनः धर्मे स्थिरम्, तदा रजसतामसजन्मान् बाह्यविषयान् न चिन्तयति। सत्त्वसम्भूतं एव स्वीकरोति, अन्यथा न; धर्मकर्मयज्ञान् सुलभतया इच्छति। तदा सत्त्वसुखेषु एव आसक्तिम् अनुभवति; मोक्षार्थं रजससुखे न, तामससुखे तु कदापि न। एवं रजः प्रथमं जयित्वा, तामसः अनन्तरं, केवलं सत्त्वं शेषः, ततः शुद्धः भवति। यदा रजः वर्धते, नित्यधर्मान् त्यक्त्वा, अन्यथा आचरति, रजसी श्रद्धां धर्मस्य स्थानं प्राप्तवान्। रजः धनवृद्धिं जनयति, भोगः अपि रजसी; एवं सत्त्वं निर्गच्छति, तामसः अपि नियंत्रितः। तामसः यदा वर्धते, तदा वेदश्रद्धा न, न धर्मशास्त्रेषु श्रद्धा। तामसी श्रद्धा प्राप्त्वा, धनहानिं जनयति; सर्वत्र वैरभावेन आचरति, शान्तिं न प्राप्नोति। सत्त्वरजसौ जयित्वा, क्रोधी, दुर्बुद्धिः, मायावी च, कामनया विभिन्नस्थितौ आचरति। कदापि एकः गुणः नास्ति; न केवलं सत्त्वं, न केवलं रजः, न केवलं तामसः; गुणाः सदा द्वैधभावेन क्रियासु वर्तन्ते। रजसः विना सत्त्वं न, रजः सत्त्वविना न; तामसविना तयोः न अस्ति, पुरुषश्रेष्ठ। तामसः अन्ययोः विना न कदापि एकः; सर्वे गुणाः द्वैधभावेन स्वकार्येषु वर्तन्ते। सर्वे परस्पराश्रिताः, न कदापि पृथक्; एकः अन्यं उत्पादयति, उत्पादनस्वभावात्। कदाचित् सत्त्वं रजस्तामसौ उत्पादयति; कदाचित् रजः सत्त्वतामसौ अपि। कदाचित् तामसः सत्त्वरजसौ उत्पादयति; एवं परस्परं उत्पादयन्ति, यथा मृत्तिकायाः घटः उत्पद्यते। एवं गुणत्रयस्य परस्परसम्बन्धं, लक्षणं, कार्यं च भगवान् नारदाय विवेचयन्, मोक्षमार्गस्य रहस्यं प्रकाशयति।