अग्नये तु शब्दः स्पर्शः रूपं चेति गुणत्रयं विद्यते, आपां तु शब्दः स्पर्शः रूपं रसश्चेति गुणचतुष्टयं प्रकीर्तितम्। पृथिव्यां तु स्पर्शः शब्दः रसः रूपं गन्धश्चेति गुणपञ्चकं दृश्यते। एवं गुणसंयोगैः ब्रह्माण्डस्योत्पत्तिः वर्ण्यते। सर्वाणि भूतानि, एकत्र समागत्यानि, ब्रह्माण्डस्य अंशरूपेणोत्पद्यन्ते; चत्वारिंशदधिक चत्वारि च सहस्राणि जात्यः प्राणिनां सन्ति इति श्रूयते। अथ गुणानां रूपव्यवस्थां विस्तरेण कथयिष्यामि। श्रीब्रह्मा उवाच— हे प्रिय, या सृष्टिः त्वया पृष्टा सा पूर्वं मया निरूपिता; इदानीं चित्तैकाग्र्येण गुणानां रूपव्यवस्थां शृणु। सत्त्वं नाम हर्षोत्थं सुखसन्तोषयोरुत्थानं, सरलता, सत्यता, शौचं, श्रद्धा, क्षमा, धैर्यं च— एतेन सत्त्वस्य निश्चलस्मृतिः सदा जायते। दया, लज्जा, शान्तिः, तुष्टिश्च सत्त्वस्यैव लक्षणानि। श्रद्धा तु त्रिविधा— सत्त्विकी, राजसी, तामसी— इति सत्यम् दृष्ट्वा ऋषयः प्राहुः। रक्तवर्णः राजसो गुणः प्रोक्तः, स आश्चर्यकारकः स्यादपि दुःखहेतुर्भवति; दुःखसंयोगात् अस्य विषादः नूनं जायते। द्वेषः, वैरं, असूया, मदः, तृष्णा, निद्रा— एते राजसश्रद्धायाः गुणाः। गर्वः, मदः, अभिमानश्च राजसाद्भवन्ति; एभिः लिङ्गैः पण्डितैः राजसं विज्ञेयम्। कृष्णवर्णस्तु तामसः, मोहशोककारकः, आलस्यं, अज्ञानं, निद्रा, दुःखं, भयञ्च तस्य लक्षणानि। कलहः, स्निग्धता, छलेनाचारः, कोपः, विषमता, अतीव नास्तिकता, दोषदर्शनञ्च— एतानि तामसस्य चिह्नानि; तामसी श्रद्धा परपीडनसम्भविनी। सत्त्वं प्रकाशयेत्, राजसं सदा निगृह्णीयात्, तमः च नाशयेत् शुभकामनया। एते गुणाः परस्परं जयन्ति, विरोधिनश्च; सर्वे परस्पराश्रिताः, न स्वातन्त्र्येण विद्यन्ते। सत्त्वं, रजः, तमः च कदापि पृथक् न सन्ति, सर्वत्र मिश्रिताः, परस्पराश्रितत्वात्। एषां परस्परसंयोगविस्तारं विस्तरेण कथयिष्यामि; शृणु नारद, एतज्ज्ञानेन संसारबन्धात् मुच्यते। अत्र संशयः न कर्तव्यः, यत् उक्तं, तत् ज्ञातं अनुभूतं च फलदं भवति। श्रवणदर्शनाभ्यां, हे बुद्धिमन्, संस्कारानुभवेन च यथार्थबोधः न जायते। तीर्थं श्रूयते, शोध्यते, राजसी श्रद्धा जायते; तत्र गत्वा यथाश्रुतं दृश्यते। तत्र स्नानं, क्रियाः, दानानि च राजसीन्येव कुर्वन्, किञ्चित्कालं तत्र स्थित्वा, रजोगुणेन आवृतः भवति। रागद्वेषे न मुक्तः, कामक्रोधसंयुक्तः, गृहं पुनरागत्य यथापूर्वं वर्तते। यत् श्रुतं न अनुभवितं, तत् तीर्थयात्राफलं न ददाति; यत् न श्रुतं, तदफलहीनं, नारद। तीर्थस्य शक्तिः पापरहितत्वे स्थिताऽस्ति, यथा लोके कृषे फलं भोज्यस्यैव। पापदेहस्य विकाराः— कामः, क्रोधः, लोभः, मोहः, तृष्णा, द्वेषः, आसक्तिः, मदश्च। एते पापाः, हे नारद, मात्सर्यं, असूया, असहिष्णुता, अशान्तता च; यावत् एते देहं न त्यजन्ति, तावत् जनः पापबन्धनं न त्यजति। यदि तीर्थयात्रायामपि एते देहं न वियन्ति, तर्हि यत्नः निष्फलः, कृषकस्य श्रमवत्। क्षेत्रं श्रमेण पीडितं, कठिनं भूमिं, मूल्यवान् बीजं च रोप्यते— तद्वद् लाभकारी जीविका स्यात्। अहर्निशं श्रमेण क्षीणः, फललुब्धः, तद्रक्षां करोति; शिशिरे वने सुप्तः, व्याघ्रादिभिः पीड्यते। यदि सर्वं शलभैः खाद्यते, निराशः पुनः स्यात्, एवं तीर्थयात्रायाः दुःखं फलं विना भवति। सत्त्वे वर्धमाने, शास्त्राध्ययनात्, हे नारद, तस्य फलं तु तमःसम्भूतविषयरागविरागः। तत् सत्त्वं बलात् रजस्तमसी जयति; रजः वर्धमानं लोभसङ्गेन जायते। तदा स एव तमः सत्त्वं च जयति; तमः च मोहवृद्ध्या वर्धमानं, सत्त्वराजसी संयुज्य, तौ अपि जयति; अद्य विस्तरेण एषां जयक्रमं कथयिष्यामि। सत्त्वे वर्धमाने, धर्मे चित्तस्थिते, तदा रजस्तमःसम्भूतविषयान् न चिन्तयति। सत्त्वसम्भूतमेव गृह्णाति, नान्यथा; धर्मकर्मयज्ञेषु श्रमहीनेषु प्रवर्तते। तदा सत्त्वसुखेषु एव रमते, न राजसिकेषु मोक्षहेतोः, न तु तामसिकेषु। एवं रजः प्रथमं जित्वा, ततः तमः, केवलं सत्त्वं शेषं भवति, हे पुत्र, ततः तद् विशुद्धं स्यात्। रजसि वर्धमाने, शाश्वतान् धर्मान् परित्यज्य, अन्यथा आचरन्, राजसीं श्रद्धाम् आप्नोति धर्मस्य स्थाने।