नारदस्य प्रश्नं शृणु, यत्र ध्यानाभ्यासिनां कृते स्थूलदेहम् उक्तं, सूक्ष्मशरीरं तु पुरुषस्योच्यते। मम तु शरीरं सूत्रशब्देन प्रसिद्धं, तदेव ब्रह्मणः परमात्मनः स्थूलदेहम् अधुना प्रवक्ष्यामि। तद्विज्ञातुं त्वं सावधानः शृणु, यत् श्रोतृणां श्रवणेनैव ज्ञानी विमुच्यते। ये पूर्वोक्ताः सूक्ष्मभूताः, तान्मात्राणि सञ्ज्ञितानि, तेषां संयोगेनैव पञ्च स्थूलभूतानि जायन्ते। तेषां संयोजनविधिं वक्ष्यामि, तदपि शृणु। प्रथमं रसानां सारं मनसि गृहीत्वा, जलस्योत्पत्तिवद् चिन्तयेत्। शेषभूतानां पृथक् भागान् जलस्य मध्ये मिश्रयित्वा, तेन रसानां सारः सम्पद्यते। तदा भूतविभागश्च चेतनया सह प्रकाशते, चेतनासङ्क्रमणेनाहंभावना जायते। सा च विशेषतः तादात्म्येन ज्ञायते, तदा आद्यः नारायणः भगवन् संज्ञां लभते। ततः स्थूलभूतानां सङ्घट्टनं सुस्पष्टं जातम्, गुणवृद्ध्या तेषां स्वस्वगुणवृद्ध्या प्रत्येकं वर्धते। आकाशस्य गुण एक एव, शब्दः; वायोः द्वौ—शब्दः स्पर्शश्च। अग्नेः त्रयः—शब्दः, स्पर्शः, रूपं; आपां तु चत्वारः—शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः। पृथिव्याः पञ्च—स्पर्शः, शब्दः, रसः, रूपं, गन्धः। एवं संयोगेनाण्डस्योत्पत्तिः कथिता। अण्डे सर्वाणि भूतानि समवेतानि उत्पद्यन्ते, चत्वारिंशद् चतुर्सहस्राणि च जातानि प्राणिनां समाख्यातानि। एतानि सर्वाणि अण्डस्यांशभूतानि। गुणानां रूपविन्यासवर्णनं प्रवक्ष्ये। ब्रह्मोवाच—एषा सृष्टिः या त्वया पृष्टा, सा वर्णिता; अधुना गुणरूपविन्यासं शृणु। सत्त्वं हि प्रमोदात्मकं, सुखसन्तोषोत्थं विज्ञेयम्; सरलता, सत्यता, शौचं, श्रद्धा, क्षमा, धृत्तिः—एतेन सत्त्वनिश्चयः सदा भवति। दया, लज्जा, शान्तिः, तुष्टिरपि—एभिः सत्त्वस्य निश्चलता जायते। श्रद्धा त्रिविधा सत्त्विकी राजसी तामसी च इति मुनिभिः प्रतिपादिता। रक्तवर्णो रजः, अद्भुतं तु दुःखदं; दुःखेनैव तस्य सम्बन्धात् विषादो जायते। द्वेषः, वैरं, असूया, मदः, तृष्णा, निद्रा—एते राजसीश्रद्धायाः गुणाः। गर्वः, मदः, अभिमानश्च रजसः उत्पाद्यन्ते; एतेषु रजः विज्ञेयम्। कृष्णवर्णः तामसः, मोहकारकः, विषादः, आलस्यं, अज्ञानं, निद्रा, दुःखं, भयम्—एते तामसगुणाः। कलहः, मैत्रश्च, छेदः, क्रोधः, विषमता, अतिनास्तिकता, दोषदर्शनं—एतेन तामसगुणः सदा ज्ञेयः; तामसी श्रद्धा परपीडायुक्ता। सत्त्वं प्रकाशितव्यं, रजः सदा निग्राह्यम्, तमः हन्तव्यम् शुभकामैः। एते गुणाः परस्परं जयन्ति, विरोधिनश्च; अन्योन्याश्रयत्वाच्च न पृथक् सन्ति। सत्त्वं रजस्तमश्च क्वापि न केवलं विद्यन्ते, सदा मिश्रिताः, अन्योन्याश्रयाश्च। एषां संयोजनविस्तारं वक्ष्यामि; शृणु नारद, एतज्ज्ञानेन संसारबन्धात् मुच्यते। अत्र संशयो न कर्तव्यः, मया हि उक्तं; यद् ज्ञातं अनुभूतं च, तत् फलदं भवति। श्रोतव्यदर्शनाभ्यां, संस्पर्शानुभवेन च, न तु परमार्थदृष्टिः जायते। तीर्थं श्रूयते, शुद्धीकृतं, राजसीश्रद्धा जायते; तत् गत्वा यथाश्रुतं पश्यति। तत्र स्नानं, क्रिया, दानं राजसप्रकारेण करोति, तत्र किञ्चित्कालं वसति, रजोगुणेन आच्छादितः। रागद्वेषयुतः, कामक्रोधाविष्टः, गृहं प्रत्यागत्य यथापूर्वं वर्तते। यद् श्रुतमपि, न अनुभवेन, तद् तीर्थगमनफलं न ददाति; यन्न श्रुतं, तत् निष्फलम्। तीर्थस्य शक्तिः पापविनिर्मुक्तत्वे, यथा लोके क्षेत्रस्य फलं तु तस्मात् उत्पादितस्य भक्षणे एव लभ्यते। पापशरीरस्य विकाराः—कामः, क्रोधः, लोभः, मोहः, तृष्णा, द्वेषः, आसक्तिः, मदः। एते पापानि नारद; इर्ष्या, असूया, असहिष्णुता, अशान्तिः; यावत् एते शरीरे न नश्यन्ति, तावत् पापबन्धनं न मुच्यते। तीर्थगमनेनापि, यदि एते शरीरे न नश्यन्ति, तर्हि यत्नः निष्फलः, यथा कृषकस्य श्रमः निष्फलः। क्लेशितं क्षेत्रं, दुष्कर्षणं भूमिं, मूल्यवान् बीजं क्षिपन्, तदेव हितकरं जीविकाम् इति मन्यते। स सर्वदा दिनरात्रं श्रमेण क्लान्तः, फलेषु उत्सुकः, तद् रक्षति; हेमन्ते तु यदि वनं गत्वा निद्रां करोति, तदा सिंहादिभिः महता क्लेशेन पीड्यते। एवं नारद, सृष्टेः, भूतानां, गुणानां, तेषां रूपविन्यासस्य, तीर्थस्य च रहस्यं मया कथितम्।