शृणु, भगवन्! तामसीयेऽहंकारेण यदा दश धर्माः, यथा तन्मात्राणि च पञ्च महाभूतानि च, एकत्र समागताः, द्रव्यशक्तिसंयुक्ताः सन्ति, तदा तस्यैव तामसीसृष्टिः प्रवर्तते। अधुना मे श्रुत्वा रजसः क्रियाशक्तेः उत्पादान्याचक्ष्व—श्रोत्रं त्वक् रसना चक्षुः घ्राणं च पञ्चमम्। एते पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, तथा पञ्च कर्मेन्द्रियाणि—वाक् पाणि पादौ पायु उपस्थः च। प्राणः अपानः व्यानः समानः उदानः इति पञ्च प्राणाः; एते पञ्चदश, यदा एकत्र मिलिताः, रजसी सृष्टिः इति कथ्यते। एते हि क्रियाशक्तिसंयुक्तानि उपकरणानि, चैतन्यस्य प्रवाहः तेषां द्रव्यं इति निगद्यते। सत्त्वशक्तिसंयुक्तानि, ज्ञानशक्तिसम्बन्धिनि, एतानि सन्ति—दिशः, वायुः, सूर्यः, वरुणः, अश्विनौ च। ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चानां पञ्चाधिष्ठात्रदेवताः—चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः चतुर्थः। एवं बुद्ध्यादीनां चत्वारः अन्तःकरणस्य अधिष्ठात्रदेवताः अपि स्मृताः। मनसा सहितानि एतानि पञ्चदश, एषा सत्त्विकी सृष्टिः सत्त्वसृष्टिरिति कथ्यते। स्थूलसूक्ष्मविभागात् परात्मनः द्वे रूपे स्तः—ज्ञानरूपं निराकारं कारणरूपं इति। योगिनां ध्यानार्थं स्थूलरूपं विशेषतः वर्ण्यते; एषः सूक्ष्मशरीरः पुरुषस्य शरीरमिति कथ्यते। मम स्वकीयम् एव शरीरं सूत्रशब्देन प्रसिद्धम्; अधुना ब्रह्मणः परात्मनः स्थूलशरीरं प्रवक्ष्यामि। तच्छृणु, नारद, यत् श्रुत्वा विद्वान् विमुच्यते; पूर्वोक्तानि सूक्ष्मभूतानि तान्येव तन्मात्राणि सन्ति। एवमेव तेषां तन्मात्राणां संयोगेन पञ्च स्थूलभूतानां उत्पत्तिः जायते; तेषां संयोजनक्रियाम् अधुना प्रवक्ष्यामि। आदौ, रसस्य सारं गृहीत्वा, च मनसि तद्वद् ध्यात्वा, यथा जलस्य उत्पत्तिः भवति, तथा चिन्तयेत्। अनन्तरं, शेषभूतानां पृथक् अंशान् जलस्य मध्ये संयोजयेत्, एवं रसस्य सारः स्यात्। यदा भूतविभागश्च चैतन्यं च प्रकाशते, तदा चैतन्यस्य प्रवेशेन अहंभावः उदेति। तस्य अनुभूतेः, विशेषतः तादात्म्येन, आद्यः नारायणः श्रीभगवानिति कथ्यते। पुनः, यदा भूतानि संघट्टितानि, तेषां विभागः स्पष्टः, गुणवृद्ध्या तानि स्वगुणवृद्ध्या वर्धन्ते। आकाशस्य गुणः केवलं शब्दः, अन्यो नास्ति; वायोः तु द्वौ—शब्दः स्पर्शश्च। अग्नेः त्रयः—शब्दः, स्पर्शः, रूपं; आपः—शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः; पृथिव्याः—स्पर्शः, शब्दः, रसः, रूपं, गन्धः। एवं तेषां संयोगेन ब्रह्माण्डस्य उत्पत्तिः वर्ण्यते। सर्वे प्राणी ब्रह्माण्डस्य अंशभूताः सञ्जाताः; चत्वार्यशीतिलक्षयोनयः इह सन्ति। गुणानां रूपव्यवस्थां च वर्णयामि। ब्रह्मा उवाच—एषा सृष्टिः या त्वया पृष्टा, सा वर्णिता; अधुना, एकाग्रचित्तः, गुणानां रूपव्यवस्थां शृणु। सत्त्वं हर्षरूपं विज्ञेयम्, सुखसन्तोषसमुत्थितम्; सरलता, सत्यं, शौचं, श्रद्धा, क्षमा, धृतिः—एतेन सत्त्वस्य अचलं साक्षात्कारं सदा जायते। श्रद्धा त्रिविधा कथ्यते—सात्त्विकी, राजसी, तामसी च। रक्तवर्णं रजः उच्यते, अद्भुतं दुःखदायकं च; दुःखेन सह संयोगात् दुःखं जायते। द्वेषः, वैरं, मत्सरः, अहङ्कारः, स्पृहा, निद्रा—एते राजसी श्रद्धायाः गुणाः। गर्वः, मदः, अभिमानः रजसः उत्पाद्यन्ते; एतेन रजः विज्ञेयम्। कृष्णवर्णं तामः उच्यते, मोहं विषादं च जनयति; आलस्यं, अज्ञानं, निद्रा, दुःखं, भयम्। कलहः, स्वार्थता, मिथ्या, क्रोधः, विषमता, तीव्रनास्तिकता, परदोषदर्शनम्—एतेन तामः सदा विज्ञेयः। तामसी श्रद्धा परपीडनसम्बद्धा। सत्त्वं प्रकाशयेत्, रजः सदा निगृह्णीयात्, तामः हन्याद् शुभकामनया। एते गुणाः परस्परं जयन्ति, विरोधिनः च; सर्वे परस्पराधीनाः, न स्वतन्त्राः। सत्त्वं रजः तामः च न कदापि पृथग्वर्तन्ते; सदा मिश्रिताः, परस्पराश्रिताः। एषां परस्परसंयोगविस्तारं च वक्ष्यामि; शृणु, नारद, एतत् ज्ञात्वा संसारबन्धनात् विमुच्यते। अत्र सन्देहं न कुर्यात्; यद् उक्तं तद् ज्ञेयम्, अनुभूतं, बोधितं च फलदं भवति। श्रोतुर्द्रष्टुः च, संस्कारानुभवतः च, साक्षात् तत्त्वबोधः न जायते। एवं भगवतः ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, गुणसृष्टेः रहस्यं, तन्मात्राद्युत्पत्तिं, जीवजातिसंख्यान् च, गुणानां स्वरूपव्यवस्थां च, धर्मज्ञः नरः विमुच्यते।