गुणैः आवृतं मनः कथं निर्गुणं वेदितुं शक्नोति? अहंकारात् एव तदुत्पद्यते; तस्मात् तद्विना तस्यावस्थानं कथं स्यात्? यावत् गुणेभ्यः पृथक्त्वं न सम्पद्यते, तावत् तद् दर्शनं न जायते; अहंकाराभावे एव मनसि तद् दृश्यते। एवं श्रुत्वा नारदः भगवन्तं प्रणम्य उवाच—“देवाधिदेव! त्रैगुण्यस्य स्वरूपं विस्तरेण मम आख्याहि, तथा त्रिविधस्य अहंकारस्य च स्वरूपं वर्णय। सत्त्वं, रजः, तम इति त्रयः गुणाः, हे परमपुरुष! एषां भेदं विस्तारय। येन ज्ञानेन मुच्येयं, तद्विज्ञानं ब्रूहि भगवन्, गुणानां लक्षणानि स्पष्टं निवेदय।” ततः ब्रह्मा उवाच—“त्रयाणां शक्तयः अपि त्रयः, ताः ते कथयामि, हे पापशुद्ध! ज्ञानशक्तिः, क्रियाशक्तिः, द्रव्यशक्तिश्च। सत्त्वं ज्ञानशक्तिसंयुक्तं, रजः क्रियाशक्तिसंयुक्तं, तमः द्रव्यशक्तिसंयुक्तं—एवं त्रयः गुणाः ते कथिताः। एषां कार्याणि अपि वक्ष्यामि, शृणु नारद! तमसः द्रव्यशक्तेः शब्दः, स्पर्शश्च जायते। रूपं, रसः, गन्धश्च सूक्ष्मभूतानि उच्यन्ते; आकाशस्य एक एव गुणः शब्दः, वायोः स्पर्शः गुणः। अग्नेः रूपं गुणः, आपः रसेन लक्षणा, पृथिवी गन्धेन ज्ञेया—एते सूक्ष्माः, हे नारद! एते दश, द्रव्यशक्तिसंयुक्ताः, तामसाहंकारस्य सृष्टिः, तस्यैव प्रवाहः। इदानीं शृणु रजसः क्रियाशक्तेः उत्पादान्यहम्—श्रोत्रं, त्वक्, जिह्वा, चक्षुः, नासिका पञ्चमम्। एते पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, तथा पञ्च कर्मेन्द्रियाणि—वाक्, पाणि, पाद, पायु, उपस्थः। प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान—इति पञ्च प्राणाः; एते पञ्चदश, संयुक्ताः, राजसी सृष्टिः इति कथ्यते। एते क्रियाशक्तिसंयुक्त उपकरणानि; तेषां द्रव्यं चैतन्यप्रवाहः इति कथ्यते। ये ज्ञानशक्तिसंयुक्ताः, सत्त्वोत्पन्नाः, ते दिशः, वायुः, सूर्यः, वरुणः, अश्विनौ च। पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्च अधिष्ठातृदेवताः—चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः चतुर्थः। एवं बुद्ध्यादीनां चतुर्णां च अन्तःकरणानां चतुर्विधाः अधिष्ठातृदेवताः उच्यन्ते। मनसहिताः एते पञ्चदश, एषा सत्त्विकी सृष्टिः इति कथ्यते। स्थूलसूक्ष्मभेदात् परमात्मनः द्वे रूपे; ज्ञानरूपं निराकारं कारणं इति कथ्यते। योगिनां ध्यानिनां च विशेषतः स्थूलरूपं वर्ण्यते; एषः सूक्ष्मदेहः पुरुषस्य इति कथ्यते। मम एव देहः ‘सूत्र’ इति कथ्यते; अधुना ब्रह्मणः परमात्मनः स्थूलदेहं वर्णयामि। शृणु, नारद! यद् श्रुत्वा मुनयः विमुच्यन्ते; पूर्वोक्तानि सूक्ष्मभूतानि एव तन्मात्राणि। तेषां संयोजनात् पञ्च स्थूलभूतानि उत्पद्यन्ते; तेषां संयोजनविधिं वक्ष्यामि। प्रथमं रसानां सारं मनसि धृत्वा, यथा आपः सम्पद्यते, तथा चिन्तयेत्। अन्येषां च भूतानां पृथक् अंशान् आदाय, तेषु आपः संयोज्य, रसानां सारं निर्मीयते। तत्र भूतविभागे च चैतन्ये च सति, चैतन्यस्य प्रवेशेन ‘अहं अस्मि’ इति अभिमानः जायते। तद् दृष्ट्वा विशेषतः तादात्म्येन, आद्यः नारायणः तदा भगवन् इति कथ्यते। यदा भूतानि संघट्टितानि, तेषां विभागः स्पष्टः, गुणैः वृद्धिम् आपन्नानि, तदा प्रत्येकं स्वगुणवृद्ध्या वर्धते। आकाशस्य एक एव गुणः—शब्दः; वायोः द्वौ गुणौ—शब्दः, स्पर्शः। अग्नेः त्रयः गुणाः—शब्दः, स्पर्शः, रूपम्; आपः चत्वारः—शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः। पृथिव्याः गुणाः—स्पर्शः, शब्दः, रसः, रूपं, गन्धः; एवं संयोगेन ब्रह्माण्डस्य उत्पत्तिः वर्ण्यते। सर्वाणि भूतानि, संगच्छन्ति, ब्रह्माण्डस्य अङ्गानि भूत्वा उत्पद्यन्ते; चत्वारिंशदधिकाष्टशतानि चत्वारि च सहस्राणि जातयः प्राणिनां इति प्रसिद्धम्। इदानीं गुणानां रूपव्यवस्थानां च वर्णनम्। ब्रह्मा उवाच—“एषा सृष्टिः, प्रिय, या त्वया पृष्टा, वर्णिता; अधुना एकाग्रचित्तः गुणानां रूपव्यवस्थानि शृणु। सत्त्वं हर्षात्मकं बोध्यं, सुखसन्तोषसमुत्थम्; आर्जवम्, सत्यम्, शौचम्, श्रद्धा, क्षमा, धृति—एतेन। दया, लज्जा, शमः, तुष्टिः च; एतेन सत्त्वस्य अविचलितं साक्षात्कारं सदा भवति। श्रद्धा त्रिविधा इति ऋषयः सत्यम् आहुः—सात्त्विकी, राजसी, तामसी च। रक्तवर्णं रजः इति कथ्यते, अद्भुतं किन्तु असन्तोषजनकं; दुःखेन सम्बन्धात् असन्तोषः नूनं जायते। द्वेषः, वैरम्, असूया, दम्भः, तृष्णा, निद्रा—एते राजसी श्रद्धायाः गुणाः।