नारदस्य प्रति ब्रह्मा भगवतः उपदेशः समारभ्यते। निर्गुणशक्तिश्च निर्गुणपुरुषश्च, उभयमपि दुरावाप्यं विज्ञेयम्। तौ केवलं ज्ञानतो मुनिभिः चिन्त्येते। प्रकृतिरेव च पुरुषश्च अनाद्यनन्तौ सदा—श्रद्धया तौ लभ्येते, न तु अश्रद्धया। सर्वेषु भूतेषु या चेतना, सा परात्मा, हे नारद, सा नित्यदीप्तिः, सर्वत्र व्याप्य, नानारूपेण प्रकाशमाना। सौम्य, उभयमपि तौ सर्वव्यापिनौ, सर्वत्र स्थितौ; अस्मिन्संसारे न किञ्चिदस्ति यत् ताभ्यां पृथक्। शरीर एव तौ सदा चिन्तनीये, सदा संयुक्ते, अविनाशिनौ; एकरूपे, चैतन्यात्मके, निर्गुणे, विशुद्धे। सा शक्तिः स एव परात्मा, स एव परात्मा सा शक्तिरिति मन्यते; नारद, न कोऽपि सूक्ष्मं भेदं वेत्ति तयोः। नारद, वेदशास्त्राणि शाखोपनिषदः सर्वाणि पठित्वापि, वैराग्यं विना तयोः सूक्ष्मं भेदं न जानाति। सर्वं जगत्—चराचरं—अहंकारात् उत्पाद्यते; तद्विना कुतः स्याद्, शतयुगपर्यन्तमपि? गुणयुक्तः कथं निर्गुणं नेत्राभ्यां पश्येत्? बुद्धिमान् गुणयुक्ते एव मनसा चिन्तयेत्। यथा जिह्वा पित्तेन आवृता केवलं तिक्तं स्वादयति, न तु यथार्थरसस्यानुभवः; एवं नेत्रयोः रूपे अपि। गुणैः आच्छन्नं मनः कथं निर्गुणं वेद? अहंकारात् तद्भवति; तद्विना कथं स्यात्? यावत् गुणवियोगः न स्यात्, तावत् सा दृष्टिः न जायते; अहंकाराभावे मनसा एव तद् दृश्यते। ततः नारद उवाच—"देवेश, त्रयाणां गुणानां स्वरूपं, त्रिविधस्य अहंकारस्य च स्वरूपं विस्तार्य वद।" सत्त्वं, रजः, तम इति त्रयः, पुरुषोत्तम, तेषां पृथग्भावं वद। येन ज्ञानेन मोक्ष्ये, तद्वद, प्रभो। गुणानां लक्षणानि स्पष्टं वक्तुमर्हसि। ब्रह्मा उवाच—"त्रयाणां शक्तयः अपि त्रयः; ज्ञानशक्तिः, क्रियाशक्तिः, द्रव्यशक्तिश्च। सत्त्वस्य ज्ञानशक्तिः, रजसः क्रियाशक्तिः, तमसः द्रव्यशक्तिरिति।" "तमसः द्रव्यशक्तेः कार्याणि शृणु—शब्दः, स्पर्शः, रूपं, रसः, गन्धः इति पञ्च सूक्ष्मभूतानि। आकाशस्य एकगुणः शब्दः, वायोः स्पर्शः, अग्नेः रूपम्, आपां रसं, पृथिव्याः गन्धः; एतानि सूक्ष्माणि, नारद। एते दश द्रव्यशक्तियुक्ताः तमसाहंकारस्य सृष्टिः स्यात्।" "रजसः क्रियाशक्तेः उत्पाद्यं शृणु—श्रोत्रं, त्वक्, जिह्वा, चक्षुः, घ्राणं इति पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि; वाक्, पाणि, पाद, पायु, उपस्थ इति पञ्च कर्मेन्द्रियाणि; प्राण, अपान, व्यान, समान, उदान इति पञ्च प्राणाः। एते पञ्चदश रजसः सृष्टिः। तानि क्रियाशक्तिसम्बद्धानि, तेषां द्रव्याधारः चैतन्यपरम्परा।" "सत्त्वशक्तिसम्बद्धानि ज्ञानेन्द्रियाणां अधिष्ठातृदेवताः—दिशः, वायुः, सूर्यः, वरुणः, अश्विनौ; ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्चानां सोमः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञश्च; अन्तरङ्गे बुद्ध्यादिषु अपि चत्वारः अधिष्ठातारः। मनसा सहितानि पञ्चदश, सत्त्वसृष्टिः इति।" "स्थूल-सूक्ष्मभेदेन परात्मनः द्वे रूपे—ज्ञानरूपं सूक्ष्मं कारणम्; योगिनां ध्यानिनां स्थूलरूपं विशेषतः उक्तम्; अयं पुरुषस्य सूक्ष्मशरीरः। मम शरीरं तु 'सूत्र'मिति प्रसिद्धम्; अधुना ब्रह्मणः स्थूलशरीरं वक्ष्यामि।" "तन्मात्राणि पूर्वोक्तानि—एतानि सूक्ष्मभूतानि; एभ्यः संयुज्य पञ्च स्थूलभूतानि जायन्ते। तेषां संयोजनं शृणु—पूर्वं रसान्सारं च मनसि धारयेत्, यथा आपः स्यात्। शेषभूतानां अंशान् पृथक् गृहित्वा तासु आपः संयोजयेत्, एवमपि रसान्सारः जायते।" "यदा भूतविभागश्च चैतन्यं च प्रकाशते, चैतन्यस्य प्रवेशात् 'अहं अस्मि' इति भावना जायते। तदुपलम्भे, विशेषतः तादात्म्येन, आद्यः नारायणः 'भगवान्' इति स्मृतः। ततः, यदा भूतानि संघट्टितानि, तेषां विभागः स्पष्टः, स्वगुणवृद्ध्या प्रत्येकं वर्धते।" "आकाशस्य एक एव गुणः—शब्दः; वायोः द्वौ—शब्दः स्पर्शश्च।