सः वयं च तत्र विशालं रथं समुपेत्य, तस्य पद्मस्य समीपं प्राप्तवन्तः। स महत्समुद्रः, यत्र मधुकैटभाभ्यां नाम्ना द्वाभ्यां, मुरारिणा दुष्प्राप्ये युद्धे निहत्य, वयं तस्य स्थलस्य दर्शनं कृतवन्तः। ततः ब्रह्मा उवाच—एवं महाशक्तिं तां देवīm अहं दृष्टवान्, विष्णुश्च, शिवश्च, हे महाभाग, पृथक् पृथगेव ताः देव्या दृष्टाः। एवं पितुः वचनं श्रुत्वा, नारदः महायशाः मुनिः, प्रहृष्टचित्तः, प्रजापतिं प्रश्नं पप्रच्छ। स उवाच—भगवन्, स प्रपञ्चस्य आदि: यो नित्यः, निर्गुणः, निरुपधिः, अव्ययः पुरुषः, सः कः? यः दृश्यते, अनुभूयते च, तस्य तत्त्वं ब्रूहि। हे कमलज, या निर्गुणशक्तिः त्रिविधा दृश्यते, सा किम्? तस्याः शक्तेः स्वरूपं, पुरुषस्य च तत्त्वं, साङ्गोपाङ्गं कथय। किं कारणं येन मया श्वेतद्वीपे घोरं तपः कृतम्? तत्र महात्मानः, क्रोधरहिताः तपस्विनः दृष्टाः। हे प्रजापते, तत्र मम चक्षुषि सः परात्मा न दृश्यते स्म; पुनः पुनः तत्र तपः अनुष्ठितवान्। पितः, गुणयुक्तां रम्यां शक्तिं त्वया दृष्टां, निर्गुणशक्तिः, निर्गुणः पुरुषः च केन स्वरूपेण स्याताम्? तदपि वद। एवं पृष्टः नारदेन, प्रजापतिः सः पितामहः, सत्यं प्रत्युवाच, प्रथमतः स्मितपूर्वकं। ब्रह्मा उवाच—हे मुनिश्रेष्ठ, निर्गुणस्य रूपं दृश्यगोचरं न भवति; यत् दृश्यते तद् विनाशी, निराकारस्य दर्शनं कथं स्यात्? निर्गुणशक्तिः च निर्गुणः पुरुषः च दुष्प्राप्यौ; तौ ज्ञानतः विज्ञेयौ, मुनिभिः चिन्तनीयौ। प्रकृतिः च पुरुषः च अनाद्यन्तौ, सदा, श्रद्धया लभ्ये, अश्रद्दधानेन न कदापि। सर्वेषु भूतेषु या चैतन्यरूपिणी सत्ता, सा परात्मा, हे नारद; सा नित्या ज्योतिः, सर्वत्र व्यापिनी, नानारूपवती। हे महाभाग, तौ उभौ सर्वव्यापकौ, सर्वगतौ; अस्मिन्संसारे ताभ्यां विना किञ्चित् नास्ति। तौ शरीरस्थौ, नित्ययुक्तौ, अविनाशी, एकरूपिणौ, चैतन्यात्मानौ, निर्गुणौ, शुद्धौ च सदा चिन्तनीयौ। सा शक्ति: परात्मा, सः परात्मा शक्तिरूपः; तयोः सूक्ष्मं भेदं कश्चन न जानाति, हे नारद। हे नारद, सर्वशास्त्राणि, वेदान् शाखोपनिषदः च पठित्वापि, वैराग्यं विना तयोः सूक्ष्मं भेदं न ज्ञायते। सर्वं जगत्, चलं स्थिरं च, अहंकारात् उत्पाद्यते; तद्विना, शतयुगान्तरेष्वपि, कथं स्यात्? गुणयुक्तः निर्गुणं चक्षुषा कथं पश्येत्, हे पुत्र? गुणिनं मनसा चिन्तय, हे बुध। यथा जिह्वा पित्तेन आवृता केवलं तिक्तं रसयति, न तु स्वरसस्य अनुभवं करोति; तथैव चक्षुषां रूपे। गुणैः आवृतं मनः निर्गुणं कथं वेद? तदपि अहंकारोत्पन्नं, तस्मात् तद्विना स्यात् कुतः? यावत् गुणवियोगः न भवति, तावत् तद्दर्शनं न स्यात्; अहंकाराभावे मनसि एव तद् दृश्यते। नारद उवाच—देवेश, गुणत्रयस्य स्वरूपं, च त्रिविधस्य अहंकारस्य स्वरूपं विस्तारतः वद। सात्त्विकः, राजसः, तामसः इति त्रयः, हे पुरुषोत्तम; तेषां पृथग्भावं व्याख्यास्व। येनेदं ज्ञात्वा मुक्तो भवामि, तद्विज्ञानं वद, प्रभो। गुणानां लक्षणानि पृथग्भूतानि स्पष्टं वद। ब्रह्मोवाच—गुणत्रयस्य शक्तयः अपि त्रयः; वक्ष्यामि, हे निष्पाप; ज्ञानशक्तिः, क्रियाशक्तिः, द्रव्यशक्तिश्च। सात्त्विकस्य ज्ञानशक्तिः, राजसस्य क्रियाशक्तिः, तामसस्य द्रव्यशक्तिः; एते त्रयः तवोक्ताः। तेषां कार्याणि शृणु, नारद, यथार्थेन; तामसस्य द्रव्यशक्तेः शब्दः, स्पर्शः उत्पद्येते। रूपं, रसः, गन्धः इति सूक्ष्मभूतानि; आकाशस्य शब्दः एकगुणः, वायोः स्पर्शः गुणः। अग्नेः रूपं एकगुणं; आपः रसेन विशेष्यते; पृथिव्याः गन्धः लक्षणं। एतानि सूक्ष्माणि, हे नारद। एते दश, द्रव्यशक्तिसंयुक्ताः, तामसस्य अहंकारस्य सृष्टिः, तस्य प्रवाहः उच्यते। अधुना मे राजसस्य क्रियाशक्तेः उत्पाद्यं शृणु; श्रोत्रं, त्वक्, जिह्वा, चक्षुः, घ्राणं पञ्चमम्। एते पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि, तथैव पञ्च कर्मेन्द्रियाणि—वाक्, पाणि, पाद, पायु, उपस्थः। प्राणः, अपानः, व्यानः, समानः, उदानः इति पञ्च प्राणाः; एते पञ्चदश, संयुक्ताः, राजसी सृष्टिः उच्यते। एते एव करणानि, क्रियाशक्तिसंयुक्तानि; तेषां द्रव्याधारः चैतन्यप्रवाहः उच्यते। ये ज्ञानशक्तिसंयुक्ताः, सात्त्विकात् उत्पन्नाः, ते—दिशः, वायुः, सूर्यः, वरुणः, अश्विनौ च। पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणां पञ्च अधिष्ठानदेवताः—चन्द्रः, ब्रह्मा, रुद्रः, क्षेत्रज्ञः चतुर्थः। एवं बुद्ध्यादीनां चतुर्णां अन्तर्यामिनः अपि निर्दिष्टाः। मनसा सहिताः, एते पञ्चदश संख्याताः; एषा सात्त्विकी सृष्टिः इत्युच्यते। स्थूलसूक्ष्मभेदात्, परमात्मनः द्वे रूपे; ज्ञानरूपं, निराकारं, कारणं इति कथ्यते। एवं नारदाय ब्रह्मणा तत्त्वतः निर्गुणनिर्गुणशक्तिपुरुषयोः तत्त्वं, गुणत्रयस्य सृष्टिः च, यथावत् कथितम्।