महान् तत्त्वं प्रभावतः उत्पन्नं, अहंकारः तस्य कारणं इति ब्रह्मा उवाच। अहंकारात् सूक्ष्मभूतानि सदा जायन्ते। अहंकारः पञ्चमहाभूतानां कारणं, तस्मात् सर्वाणि उत्पद्यन्ते; पञ्च कर्मेन्द्रियाणि, पञ्च ज्ञानेन्द्रियाणि च तस्मात् सम्पद्यन्ते। पञ्चमहाभूतानि च, मनः षोडशमं—एषाः षोडशकाः समूहः, कारणं च प्रभावः च। परं आत्मा, आदिपुरुषः, न प्रभावः न च कारणं; स एव सर्वस्य आदिः, हे शम्भो। संक्षेपेण ते उत्पत्तिं उक्तवान्; अधुना, उत्तमाः, मम कार्यार्थं रथेन गच्छत। स्मरणेन, आपत्तौ दृष्टिं दास्यामि; सदा मां स्मर, देवाः, शाश्वतं परमात्मानं। उभयतः स्मरणेन, कर्मणि सिद्धिः निश्चितम्; ब्रह्मा उवाच—एवं उक्त्वा, सा अस्मान् विसृज्य, सिद्धशक्तिं दत्त्वा यथायोग्यं विससर्ज। विष्णवे महालक्ष्मीं, शिवाय महाकालीं, मम महासरस्वतीं च, सा स्वस्थानात् तान् प्रेषयामास। अन्यस्थले प्राप्ताः, वयं पुरुषाः अभवाम; तस्य रूपस्य, अत्यद्भुतशक्तेः, चिन्तनं चक्रिम। रथं प्राप्त्वा, त्रीणि तत्र प्रतिष्ठितानि; न तद्वीपः, न सा देवी, न च अमृतसागरः। महतः रथस्य आगत्य, पद्मसन्निधिं आगमाम; महासागरे, यत्र मधु-कैटभौ, मुरशत्रुणा, दुष्प्राप्ये, हतौ। तत्र, ब्रह्मा उवाच—एवं शक्तिं दृष्टवान्, तथा विष्णु:, शिवः च, हे महाभाग, ताः देव्या: पृथग् दृष्टवन्तः। व्यासः उवाच—पितुर्वचनं श्रुत्वा, नारदः, प्रमुदितः, प्रजापतिं पप्रच्छ। नारदः उवाच—हे पितामह, तं आद्यं, अव्ययं, निर्गुणं, अचलं, अच्युतं पुरुषं, दृष्टं अनुभूतं च, कथय। हे पद्मज, त्रीणि रूपाणि यया निर्गुणशक्ति: दृश्यते, तस्य सत्यरूपं शक्तेः पुरुषस्य च वद। किं निमित्तं श्वेतद्वीपे तपः कृतवान्? तत्र, सिद्धात्मान्, क्रोधरहितान् तपस्विनः दृष्टवान्। हे प्रजापते, परमात्मा दृष्टिपथं न आगतः; पुनः पुनः तत्र घोरं तपः कृतवान्। पितः, गुणयुक्तां रमणीयां शक्तिं दृष्टवान्; निर्गुणशक्तिः, निर्गुणपुरुषः च कथय। व्यासः उवाच—एवं नारदेन पृष्टः, प्रजापतिः, पितामहः, सत्यं प्रत्युवाच, प्रथमं सस्मितम्। ब्रह्मा उवाच—हे मुने, निर्गुणस्य रूपं दृश्यस्य विषयं न भवति; यत् दृश्यते तद् नश्वरं—रूपहीनं कथं दृश्येत? निर्गुणशक्तिः, निर्गुणपुरुषः च, दुर्गमौ; ज्ञानात् ज्ञेयौ, योगिभिः चिन्त्यौ। प्राकृतिः पुरुषः च अनाद्यन्तौ, नित्यौ; श्रद्धया लभ्यौ, न अश्रद्धया। सर्वेषु प्राणिषु चैतन्यं परमात्मा, हे नारद; स नित्यदीपः, सर्वत्र व्याप्य, नानारूपे प्रकटितः। हे महाभाग, तौ व्यापकौ, सर्वत्र स्थितौ; जगति, तयोः व्यतिरिक्तं किमपि न अस्ति। शरीरस्थं, सदा चिन्त्यं, सदा संयुक्तं, अविनाशि; एकरूपं, चैतन्यात्मानं, निर्गुणं, शुद्धं च। सा शक्तिः परमात्मा, परमात्मा शक्तिरूपः; हे नारद, तयोः सूक्ष्मं भेदं न कश्चन जानाति। नारद, सर्वशास्त्राणि, वेदान् शाखासहितान् पठित्वा अपि, वैराग्यं विना तयोः सूक्ष्मं भेदं न जानाति। सर्वं जगत्, चराचरं, अहंकारात् उत्पन्नं; पुत्र, तद् विना शतयुगान्तरे अपि, किम् अस्ति? गुणयुक्तः, निर्गुणं, नेत्रैः कथं पश्येत? बुद्धिमान्, गुणयुक्तं मनसा चिन्तय। हे महर्षे, यथा पित्तेन जिह्वा आवृता, तिक्तं एव स्वादयति, न तत्त्वस्वादं; एवं नेत्राणि रूपम्। गुणैः आवृतं मनः, निर्गुणं कथं वेद? अहंकारात् तद् उत्पन्नं; तद् विना कथं स्यात्? गुणवियोगः यावत् न भवति, तावत् दृष्टिः कथं स्यात्? अहंकाराभावे मनसि एव तद् दृश्यते। नारदः उवाच—हे देवाधिप, गुणत्रयस्य स्वरूपं, त्रिविधस्य अहंकारस्य स्वरूपं विस्तरेण वर्णय। सात्त्विकः, राजसः, तामसः—एते त्रयः, हे परमपुरुष; तेषां पृथक् स्वरूपं वद। येन ज्ञानेन मुक्तः स्याम्, तत् ज्ञानं वद, प्रभो। गुणानां लक्षणानि स्पष्टं व्याख्याय। ब्रह्मा उवाच—शक्तयः अपि त्रयः; वक्ष्यामि, हे निष्पापः: ज्ञानशक्ति, क्रियाशक्ति, द्रव्यशक्ति च। सात्त्विकः ज्ञानशक्त्यन्वितः; राजसः क्रियाशक्तिसंयुक्तः; तामसः द्रव्यशक्तिसंबद्धः—एते त्रयः। तेषां कार्याणि वक्ष्यामि, शृणु नारद, सत्यम्: तामसस्य द्रव्यशक्तेः शब्दः स्पर्शः च उत्पद्यते। रूपं, रसः, गन्धः—एते सूक्ष्मभूतानि; आकाशस्य एकगुणः शब्दः, वायोः स्पर्शः। अग्नेः एकगुणः रूपः; आपः रसेन चिन्त्यते; पृथिवी गन्धगुणेन ज्ञायते। एते सूक्ष्मभूतानि, हे नारद।