श्रीव्यास उवाच— तत्र किल, चतुर्मुखः स्वयम् मां पप्रच्छ— "कः अयं सनातनो ब्रह्मा?" अहम् अकथयम्— "न वेद अहम् सृष्टेः स्वामिनं प्रभुम्।" सोऽपि पुनः पप्रच्छ— "कोऽहम्? कः सः? किमर्थं ममायं मोहः, भोः प्रभवः?" इति। तस्मिन्नेव क्षणे, मनोजवेन तेन विमानकेन कम्पिते, वयं कैलासशिखरं समुपजग्मुः। तत्र मनोहरं मन्दारवनं, यत्र यक्षगणैः सेव्यमानं, मयूरश्च कोकिलाश्च कलरवं कुर्वन्ति स्म। वीणादुन्दुभिनिनादैः प्रमुदितैः शुभैः सह विमानेन तस्मिन्निवासे यदा समुपस्थितम्, तदा तत् तिष्ठन् श्रेयस्करं बभूव। तत्र भगवाँश्शम्भुः वृषारूढः प्रकटितः, त्रिनेत्रः पञ्चवदनः दशबाहुः, शिरसि चन्द्रकलाभरणः। व्याघ्रचर्मवसनः गजचर्मोत्तरवासाः, तस्य पादयोः समीपे तौ वीर्यवन्तौ पुत्रौ स्थितौ—एकः गजाननः, अपरः षडाननः। शिवेन सहितौ तौ पुत्रौ स्फुरन्तौ अग्रे जग्मतुः; नन्दिप्रमुखाः गणाः समस्ताश्च तान् अन्वयुः। जयशब्दैः प्रतिनादयन्तः सर्वे शिवस्य पृष्ठतः ययुः; अपरं शङ्करं दृष्ट्वा, हे नारद, वयं सर्वे तत्र विस्मिताः अभवाम। मातृभिः संशयितचित्तः अहम् तत्रैव स्थितः; तत्क्षणात् विमानं पुनः पवनवेगेन कैलासशिखरात् निर्गतं। तदनन्तरं, वैकुण्ठधामं रामवल्लभस्य निवासं प्राप्तम्; तत्र, हे पुत्र, अद्भुतं तेजो मया दृष्टम्। विष्णुः अपि तां परमां पुरीं दृष्ट्वा विस्मितः, हरिः कमललोचनः गृहस्य पुरतः जगाम। तत्र अपि, अतसीपुष्पसङ्काशः, पीताम्बरधारी, चतुर्भुजः, गरुडाधिरूढः, दिव्याभरणैः विभूषितः श्रीमान् आसीत्। तस्मिन्काले, लक्ष्मीः सौम्या शुभचामरैः तं विष्णुं सेवमाना आसीत्; तं सनातनं विष्णुं दृष्ट्वा, वयं सर्वे विस्मयमग्नाः। परस्परं निरीक्ष्य, तस्मिन्नुत्तमासने तिष्ठन्तः स्म; तत्क्षणात् विमानं पुनः पवनवेगेन त्वरितं निर्गतम्। अमृतसागरं तु वयम् आगतम्—मधुरजलपूर्णं, महान्निर्वेल्लिततरङ्गं, जलचरसमूहैः सुसज्जितं, चलतरङ्गविभूषितम्। तत्र मन्दारपारिजातादिवृक्षैः शोभितं, नानाविधासनैः समुपेतं, नानाविचित्राभरणैः भूषितं च। मुक्तामाल्यैः, नानामाल्यैश्च शोभितं, अशोकबकुलकुरुवकादिवृक्षैः विभूषितम्। सर्वतः मृदुकटकीचम्पकवृक्षैः परिवृतं, कोकिलरवपूर्णं, दिव्यगन्धैः व्याप्यमानम्। भृङ्गनिनादैः प्रमदितं, अद्भुतदर्शनं, तस्मिन्नेव द्वीपे शिवरूपशय्यासुन्दर्ययुक्तं कनकासनम् आसीत्। रत्नमयेन, नानारत्नविचित्रेण, दूरात् दिव्यविमानोपमं दृष्टम्। नानावर्णपटवस्त्रैश्च छादितं, इन्द्रधनुषः प्रभया भूषितम्, तस्मिन्नुत्तमशय्यायां परमसुन्दरी देवी आसीत्। रक्तमाल्यवस्त्रधारिणी, रक्तगन्धानुलिप्ता, रक्तलोचना, विद्युल्लतासमप्रभा। सुन्दरमुखी, रक्तोष्ठदन्तशोभिता, लक्ष्मीसहस्राधिकप्रभा, सूर्यबिम्बसमदर्शना। पाशाङ्कुशवराभीतिधारिणी सा श्रीभुवनेश्वरी, पूर्वं न कदापि दृष्टा, मृदुस्मितशोभिता, परमसुन्दरी आसीत्। पक्षिसमूहैः ह्रींमन्त्रजपपरैः सेव्यमाना, रक्तवर्णा, करुणामयी, कौमार्ययुक्ता। सर्वलावण्याभरणसमृद्धा, मृदुस्मितमण्डितपद्ममुखी, स्तनयुगलोत्कर्षेण पद्मकोषादपि श्रेयसी। नानारत्नखचिताभरणविभूषिता, सुवर्णकङ्कणकटकमुकुटमण्डिता। तस्याः पद्ममुखं श्रीचक्राकृतिसुवर्णकुण्डलैः शोभितम्; सा हृल्लेखा-भुवनेशी इत्यभिधीयते, स्वनामजपपरायणा। स्वप्रियगणैः सदा स्तूयमाना, सा भुवनेशी महादेवी, हृल्लेखाद्यभिस्सुरसुन्दरीभिः परिवेष्टिता। अनङ्गकुसुमाद्यैः देव्या: परिवृता, षट्कोणमध्ये यन्त्रराजे समासीनाऽभूत्। तां दृष्ट्वा वयं सर्वे विस्मयमग्नाः तस्थिम; "का सा सुन्दरी? किं नाम? न वयं जानिमः इह स्थिताः।" इति। सहस्राक्षा, सहस्रभुजा, सहस्रमुखशोभिता, सा देवी दूरात् स्फुरन्ती दृष्टा। "नैतद् अप्सराः, न गन्धर्वी, न दिव्यकन्या," इति, हे नारद, वयं सन्देहेन तस्थिम। तदा श्रीविष्णुः तां मृदुस्मितां दृष्ट्वा, मनसि निश्चित्य, मातरं प्रत्युवाच— "एषा भगवती अस्माकं सर्वकारणम्; सा महाविद्या, महामाया, पूर्णा चाक्षरा आद्याप्रकृतिः। देवी मन्दबुद्धिभिः दुरावगम्या, योगेन सुलभा, तथा दुर्लभा; सा परात्मनः परा इच्छा, नित्यनैमित्तिकस्वरूपिणी। देवी विश्वेश्वरी, शुभदा, अल्पभाग्यैः दुष्प्राप्या; वेदगर्भा, विशालनेत्रा, सर्वाधिपत्याद्यैव। सा सर्वं विश्वं संहृत्य, विनोदेन लयं नयति, सर्वजीवचिह्नानि स्वदेहे स्थापयति। सर्वबीजारूपिणी देवी, अधुना स्फुरति, हे देवाः; अनन्तशक्तयः तस्या एव पार्श्वे, क्रमशः दृश्यन्ते। दिव्याभरणविभूषिता, दिव्यगन्धानुलेपिता, सर्वे तां सेवायै प्रवृत्ताः, ब्रह्मा-शिवौ च तां पश्यतः।" इति श्रीदेवीभागवतपुराणे पञ्चमस्कन्धे तृतीयाध्याये एषा दिव्या कथा प्रवहति।