धर्मभूतस्य कुरुवंशश्रेष्ठस्य मनः महान् संशयः व्याप्य, दुःखसंकुलं तत्र धर्मस्य स्थितिं चिन्तयन्, हृदयम् अत्यन्तं कम्पितम्। स्नेहपूर्णेन भावेन सः व्यासं महर्षिं प्रार्थयति—"महामुने, मे मनः संशयमुक्तं कुरु; ज्ञाननौका समुद्रे संसारस्य मां उद्धर।" सः अविद्यायाः कर्दमे निमज्जन्, पुनः पुनः उत्थाय पतितो भवति। तस्य मनः संशयेन व्याकुलं, तीर्थेषु, देवेषु, अन्येषु साधनेषु अपि शान्तिं न प्राप्नोति। परमसत्यं अविज्ञाय, मनः एकत्र स्थिरं न भवति, विविधेषु विषयेषु विखण्डितं भवति। "कं स्मरामि, कं पूजयामि, कं सम्प्रपद्ये, कं सम्मानयामि, कं स्तोष्यामि? न जानामि, हे सर्वेश्वर," इति सः व्यासः व्यथितः। तदा व्यासः कुरुवंशश्रेष्ठं अर्जुनं प्रति कथयति—"यद् त्वया पृष्टं, तत् पूर्वं अहं नारदम् पृष्टवान्। सः नारदः स्वयम् अपि पूर्वं एतद् संशयं अनुभवन्, तेन ब्रह्माणं पितरं तेजोमयं पृष्टवान्।" नारदः ब्रह्माणं पृच्छति—"हे जगत्पते, सर्वं विश्वं कुतः उत्पन्नम्? त्वया कृतं वा, विष्णुना वा, रुद्रेण वा? सत्यं वद, कः पूज्यः, कः परमेश्वरः? दुःखमयमस्मिन्संसारे निमग्नः, संशयेन मनः व्याकुलं, शान्तिं न प्राप्नोमि।" ब्रह्मा प्रत्युत्तरं ददाति—"अत्यन्तदुस्तरः प्रश्नः त्वया पृष्टः। अहं अपि, विष्णुः अपि, निश्चित्य उत्तरं न शक्नुमः। ये रागद्वेषबन्धनात् मुक्ताः, ते एव तत्त्वं जानन्ति।" सः ब्रह्मा स्मरति—"यदा एकः समुद्रः उत्पन्नः, चराचरं विनष्टं, केवलं तत्त्वानि अवशिष्टानि, तदा अहं कमलं उत्पन्नः। सूर्यः, चन्द्रः, वृक्षः, पर्वतः न दृष्टः; कमलमध्ये स्थित्वा चिन्तितवान्—'कुतः अहं समुद्रे उत्पन्नः? कः रक्षकः, कः स्वामी, कः कर्ता, कः संहारकर्ता?' पृथिवी अपि स्पष्टं न दृश्यते, सर्वत्र जलमेव। कमलस्य मूलं, कर्दमं, पृथिवी तत्र भविष्यति, इति निश्चितवान्। सहस्रवर्षाणि जलमध्ये पृथिवीं अन्वेष्टुम् यतितवान्, न प्राप्तवान्।" तदा आकाशे शरीररहितं वाक् श्रुतवान्—"तपः, तपः।" ततः सहस्रवर्षाणि तपः कृतवान्। पुनः वाक् श्रुतवान्—"सृज।" किं सृजामि, कं करवाणि, इति मोहितः। तस्मिन्नेव काले मदु-कैटभौ उग्रौ दैत्यौ उत्पन्नौ; ताभ्यां भीतः समुद्रं प्रविष्टवान्। तयोः बलं न सहित्वा, जलमध्ये प्रविश्य, अद्भुतं पुरुषं अपश्यत्। सः पुरुषः मेघवर्णः, पीतवस्त्रधारी, चतुर्भुजः, वनमालया भूषितः, शेषनागशय्यां शयानः, शङ्ख-चक्र-गदापद्माद्यायुधैः शोभितः, योगनिद्रया आक्रान्तः, अचलः, अक्षरः। तं विष्णुं दृष्ट्वा, "किं करवाणि?" इति चिन्तितवान्। ततः देवीं स्मृतवान्, या निद्रारूपिणी। सा शुभा देवी विष्णोः शरीरात् निर्गत्य, आकाशे स्थित्वा, दिव्याभरणैः भूषिता, तेजोमयी। विष्णोः शरीरं त्यक्त्वा, आकाशे शोभमानाः, तया जनार्दनः मुक्तः, स्वरूपं प्राप्य, दैत्यान् युद्धाय समुत्थितः। पञ्चसहस्रवर्षाणि सः परमं युद्धं कृतवान्; ततो दैत्यान् हरी हत्वा, तत्र स्थलम् शुद्धं कृतवान्। रुद्रः अपि तत्र आगतः, यत्र ब्रह्मा विष्णुश्च स्थितौ। तत्र त्रीन् दृष्ट्वा, देवीं शान्तां, शोभनां, तां स्तुत्वा, सा परमशक्ति त्रीन् अनुग्रहदृष्ट्या शुद्धान् कृतवती, हर्षितान् कृतवती। देवी उवाच—"हे सृजनकर्तारः, स्वस्वकार्याणि विधिवत् कुरुत। दैत्यौ हतौ; सृजत, पालयत, स्वस्थानानि स्थापयत, दुःखमुक्ताः तत्र वसत। स्वशक्त्या चतुर्विधानि प्राणिनः सृजत।" ब्रह्मा उवाच—"मातः, पृथिवी न विस्तारिता, सर्वत्र जलमेव। प्राणी न सन्ति, गुणाः न सन्ति, तत्त्वानि न सन्ति, इन्द्रियाणि न सन्ति।" देवी स्मितवती, तस्याः मुखं तेजोमयं। तदा आकाशात् दिव्यं विमानं आगतम्; देवी उवाच—"देवाः, विमानं प्रविश्य, निर्भयाः भवत।