महर्षयः ब्रह्माणं निराकारं सर्वव्यापि च वर्णयन्ति। वेदेषु च उपनिषत्सु तस्य रूपं कदाचित् तेजोमयं इति वर्णितम्। पुरुषः सहस्रशीर्षा सहस्रनेत्रः सहस्रहस्तः सहस्रकर्णः सहस्रवदनः सहस्रपादः इति उच्यते। विष्णोः पदं परमं व्योम इति ज्ञाताः, तद् विशुद्धं निर्मलं शान्तं च विद्वांसः कथयन्ति। अन्ये तं परमपुरुषं इति पुराणविदः अभिधीयन्ति; अपराः तं न केवलं एकं, अपि तु सदा स्वामीश्वरः इति वदन्ति। किञ्चित् अन्ये सर्वं जगत् अनाथं, न कदाचित् कर्तृणा निर्मितम्, इदं जगत् अकल्पनीयम् इति मन्यन्ते। सदा अनाथं स्वभावतः उत्पन्नं, तदा तदा; तं अकर्तरं पुरुषं, तां प्रकृतिं इति कथ्यते। इति सांख्याः कपिलादयः उक्तवन्तः, तस्मात् अनेकाः संशयाः उत्पन्नाः। मम मनः एतेषु विकल्पेषु व्याकुलं, हे महर्षे! धर्माधर्मयोः भेदे स्थिरं न तिष्ठति। धर्मः कः? अधर्मः कः? निश्चितं लक्षणं न दृश्यते। देवाः, सत्त्वगुणोत्पन्नाः, सत्ये धर्मे च स्थिताः। तथापि तैः दानवैर् दुष्टैः पीडिताः; तत्र धर्मस्य व्यवस्था कुतः? पाण्डवाः, मम वंशजाः, धर्मे सदाचारे च स्थिताः—ते बहु दुःखं अनुभूतवन्तः; तत्र धर्मस्य स्थितिः का? अतः मम हृदयम्, प्रियः, संशयेन महता कम्पते। संशयात् मुक्तं मनः कुरु, त्वं समर्थः महर्षिः; संसारसागरात् ज्ञाननौका कृता माम् उद्धर, हे ऋषे। मोहजलधौ निमज्जन् उत्थन् निमज्जन् च अहम्— ततः ब्रह्मादीनां गतिः वर्ण्यते। व्यासः उवाच—हे महाबाहो! यत् त्वया मम पृष्टम्, कुरुष्व श्रेष्ठ, तानि प्रश्नानि नारदः उत्तरम् दत्तवान्, यदा अहं तं महर्षिं पृष्टवान्। नारदः उवाच—हे व्यास! किं ते अद्य कथयामि? पुरा मम हृदये अयं संशयः उत्पन्नः, अहं महता अनिश्चित्याः व्याकुलः अभवम्। तदा अहं पितरं ब्रह्माणं अनन्ततेजसम् उपगम्य, तं उत्तमं प्रश्नम् अपृच्छम्, यं त्वया अद्य पृष्टम्, हे व्यास। "हे पितः! सर्वं विश्वं कुतः उत्पन्नम्, भगवन्? किम् त्वया सृजितम्, वा विष्णोः कर्म वा? वा रुद्रेण कृतम्, हे विश्वात्मन्? सत्यम् ब्रूहि, हे लोकनाथ! कः पूजनीयः, कः परः स्वामी?" इति पृष्टवान्। "सर्वं मे ब्रूहि, हे ब्रह्मन्, संशयम् अपाकरोति, हे निष्पाप! संसारम् दुःखमयं मिथ्यावद् वर्तते। मम मनः संशयेन कम्पितम्, शान्तिं न प्राप्नोति—न तीर्थेषु, न देवेषु, न अन्येषु क्रियासु। परं तत्त्वं न ज्ञात्वा शान्तिः कथं स्यात्, हे शत्रुतापन! मनः बहुधा विक्षिप्तम्, एकत्र स्थिरता न प्राप्नोति। कं स्मरामि, कं पूजयामि, कं गच्छामि, कं नमामि, कं स्तौमि? न जानामि, हे भगवन्, सर्वनाथस्य नाथः।" ततः ब्रह्मा, लोकपितामहः, माम् प्रत्युवाच—"हे सत्यवत्याः पुत्र! त्वया कृतः प्रश्नः अत्यन्तं दुष्करः।" ब्रह्मा उवाच—"किं वदामि, हे तात! उत्तमः प्रश्नः कृतः, यो दुरवगाहः। त्वं अपि, हे भाग्यवन्, तथा विष्णु अपि निश्चित्य उत्तरं न दद्यात्।" "यः आसक्तः, सः न जानाति, हे बुद्धिमन्; विरक्तः, कामद्वेषरहितः, तु जानाति।" "पुरा, यदा एकः समुद्रः उत्पन्नः, सर्वं चलाचलं विनष्टम्, केवलं तत्त्वानि शेषितानि, तदा अहं कमलात् जातः।" "न सूर्यं न चन्द्रं न वृक्षं न पर्वतं दृष्टवान्। कमलकोषे स्थितः, चिन्तयामि।" "किमर्थं अहम् अयं विशालसमुद्रे उत्पन्नः? कः रक्षकः, कः स्वामी, कः कर्ता, कः संहारकर्ता युगान्ते?" "न भूमिः स्पष्टं दृश्यते, जलं तस्य आधारम्। कमलं कीदृशम्, यः कीचकेन संयुक्तम्, उत्पन्नम्?" "अद्य अहं तस्य कीचं मूलं च पश्यामि। भूमिः तत्र मूलस्थले भविष्यति, न संशयः।" "जलमध्यम् उत्थाय, सहस्रवर्षाणि भूमिं अन्वेष्टवान्, न प्राप्नवान्।" "तदा आकाशे, देहहीनः शब्दः 'तपः तपः' इति उक्तवान्। तेन अहं कमले तपः सहस्रवर्षाणि कृतवान्।" "पुनः शब्दः उत्पन्नः, यं अहं तत्र अश्रौषम्—'सृज!'। मोहितः, शृण्वन्, कं सृजेयम्, किं कुर्याम्?" "तदा, मदु-कैटभौ उग्रौ दैत्यौ अपि उत्पन्नौ; ताभ्याम् भीतः, समुद्रं युद्धाय प्रविष्टवान्।" "न ताभ्यां समर्थः, जलमध्यम् प्रविश्य, तत्र अहं अद्भुतं पुरुषं दृष्टवान्।" "तस्य शरीरं मेघश्यामं, पीतवस्त्रं, चतुर्भुजं; जगन्नाथं, वनमाल्यभूषितं, शेषशयिनम्।" "शङ्खचक्रगदापद्माद्यायुधैः दीप्तिमान्, तं महाविष्णुं, शेषनागशयिनं दृष्टवान्।" "योगनिद्रया आक्रान्तः, अचलः, अव्ययः तत्र शयितः। तं नागपृष्ठे शयानं दृष्ट्वा।" "मम मनसि अद्भुतं विचारः उत्पन्नः, हे नारद! 'किं करिष्यामि?' तदा देवीं स्मृत्वा स्तुतवान्, या निद्रारूपा।" "सा शुभा देवी तस्य शरीरात् निर्गत्य आकाशे स्थितवती; तस्या रूपं अकल्पनीयम्, दिव्याभरणैः भूषितम्।" इति कथा एकस्रवा, श्रद्धया, महर्षिभिः उक्ता।