यज्ञेश्वरः, देवेश्वरः, त्रैलोक्यनाथः, शचीपतिः, यज्ञभुक्, सोमपानः, सोमप्रियः—एवं इन्द्रः महात्मा कीर्त्यते। अन्ये जनाः वरुणं, सोमं, अग्निं, वायुम्, यमं, धनदं कुबेरं, गणेशं च पूजयन्ति। हेरम्बः गजाननः, सर्वकार्यसिद्धिदाता, स्मरणमात्रेण सफलतादाता, कामप्रदाता, वरदातृषु श्रेष्ठः। केचिद् आचार्याः भवानीं सर्वपुरुषार्थदात्रीं, आदिमायां, महाशक्तिं, प्रकृतिं, पुरुषानुगामिनीं इति वर्णयन्ति। सा ब्रह्मणि संयुता सृष्टिस्थितिलयकारिणी, सर्वभूतजननी, देवजननी च। अनाद्यनन्ता, पूर्णा, सर्वजीवेषु व्यापिनी, सर्वलोकस्वामिनी, निर्गुणा, सगुणा, शुभा च। वैष्णवी, शाङ्करी, ब्राह्मी, वासवी, वारुणी, वाराही, नारसिंही, अद्भुतमहालक्ष्मी च। वेदमातृ, ज्ञानरूपा, सत्कल्पवृक्षवत्, सर्वदुःखनाशिनी, स्मरणमात्रेण इच्छाफलप्रदात्री च। मोक्षदात्री, फलकामानां वरदात्री, त्रिगुणातीतरूपा, गुणविस्तारकारिणी च। सैव निर्गुणा सगुणा च, तस्मात् फलकामाः ताम् उपासते; सा निःकलङ्का, निराकारिणी, अस्पृष्टा, निर्गुणा च। महर्षयः ब्रह्म निर्गुणं सर्वव्यापि इति घोषयन्ति; वेदेषु उपनिषत्सु च कदाचित् तेजोमयम् इति वर्ण्यते। पुरुषः सहस्रशीर्षा, सहस्रनेत्रा, सहस्रहस्ता, सहस्रकर्णा, सहस्रवदना, सहस्रपदा च। विष्णोः परमं पदम् पादमिति कथ्यते; धीराः तत् शुद्धं, निःकलङ्कं, शान्तं इति वदन्ति। अन्ये शास्त्रज्ञाः तम् परमपुरुषम् इति कथयन्ति; अपरे एक एव न, सदा स्वामी, अधिपति इति। केचिद् इदं विश्वं अनाथं, न कदापि कर्तृकृतं, अचिन्त्यं इति वदन्ति। सदा अनाथं, स्वभावोत्थं, तदा तदा; स पुरुषः अकर्तृ, सा प्रकृतिः इति। एवं सांख्याः कपिलादयः वदन्ति; तस्मात् बहूनि संशयाः उद्भवन्ति। मम मनः, एतेषु विकल्पेषु क्लिष्टम्, महर्षे, धर्माधर्मविवेकविषये स्थिरं न भवति। धर्मः कः, अधर्मः कः? स्पष्टलक्षणं न दृश्यते। देवाः सत्त्वगुणोत्पन्नाः, सत्यधर्मनिष्ठाः। तान् दानवाः दुष्टाः पीडयन्ति; धर्मनियमः कः? पाण्डवाः मम वंशजाः, धर्मनिष्ठाः, सदाचारिणः। ते बहु दुःखं अनुभवन्ति; धर्मस्थितिः किम्? अतः, मम हृदयम्, प्रिय, संशये महती कम्पते। मम मनः संशयमुक्तं कुरु, त्वं समर्थः, महर्षे; ज्ञाननौका समुद्रात् संसारस्य उद्धर, महर्षे। अहं मोहजलधौ निमज्जन्, उत्थन्, पुनः निमज्जन्। ब्रह्मादीनां गतिः कथ्यते। व्यासः उवाच—महाबाहो, यद् त्वया मम पृष्टं, कुरुषु श्रेष्ठ, तानि प्रश्नानि नारदः उत्तरं अददात् यदा अहं तं महर्षिं पृष्टवान्। नारदः उवाच—व्यास, किं तव अद्य कथयामि? पुरा, मम हृदि एषः संशयः उदभवत्, महती क्लेशः अभवत्। अहं पितरं ब्रह्माणं अनन्ततेजसं उपगम्य, तं उत्तमं प्रश्नं अपृच्छं यं त्वं अद्य पृच्छसि, व्यास। पितः, कुतः सर्वं जगद् उत्पन्नम्, प्रभो? त्वया कृतं वा, अथवा विष्णोः कार्यम्? अथवा रुद्रेण कृतम्, विश्वात्मन्? सत्यम् वद, लोकनाथ; कः पूज्यः, कः परमः स्वामी? सर्वं वद, ब्रह्मन्, संशयं मे विनुद, निष्पापः। अहं संसारसागरः दुःखमयः, मिथ्यायाम् इव स्थितः। मम मनः संशयेन व्याकुलम्, तत्र शान्तिः नास्ति—न तीर्थेषु, न देवेषु, न अन्येषु क्रियासु। परमसत्यं न ज्ञायते, शत्रुनाशन; मनः बहुधा विक्षिप्तं, एकत्र स्थिरं न भवति। कं स्मरामि, कं पूजयामि, कं उपगच्छामि, कं सम्मानयामि? कं स्तौमि? न जानामि, प्रभो, सर्वस्वामिन्। तदा ब्रह्मा, लोकपितामहः, माम् उत्तरं ददौ—सत्यवत्याः पुत्र, त्वया अतिगहनः प्रश्नः पृष्टः। ब्रह्मा उवाच—किं वदामि, वत्स? उत्तमः प्रश्नः त्वया पृष्टः, दुरवबोधः। त्वं भाग्यवान्, विष्णुश्च, निश्चित्य उत्तरं दातुं न शक्नुः। कश्चित् आसक्तः न जानाति, विप्र; विरक्तः, कामरागवर्जितः, द्वेषवर्जितः, तु जानाति। पुरा, एकस्मिन् समुद्रे उत्पन्ने, सर्वं चराचरं नष्टम्, केवलं तत्त्वानि शेषितानि, अहं कमलात् जातः। सूर्यं, चन्द्रं, वृक्षं, पर्वतं न अपश्यं। कमलकोषे स्थितः, चिन्तयितुम् आरभे। किमर्थम् अहं अस्मिन् विशालसमुद्रे उत्पन्नः? कः मे रक्षकः, स्वामी, कर्ता, अथवा युगान्ते संहर्ता? पृथिवी स्पष्टं न द्रष्टव्या, जलं तस्य आधारः। कमलं, कीर्तितं पङ्कसंयोगोत्पन्नम्, कथं उत्पन्नम्? अद्य अहं तस्य पङ्कं मूलं च पश्यामि। पृथिवी तस्य मूले भविष्यति, न संशयः।