राजा जनकः मुनिं व्यासं प्रार्थयन् पप्रच्छ—“भगवन्, किम् अमी देवा आनन्ददुःखयोः विषयाः? स्वप्नालस्यसंयुक्ताः वा? सप्तधातुमयाः किम् तेषां देहाः, उतान्यथा? केषु द्रव्येषु, कैः गुणैः, कैः इन्द्रियैः च सम्पन्नाः? किम् तेषां भोग्यं, कियत् चायुस्तेषां? कुत्र तेषां निवासस्थानानि, कियन्ति च तेषां बलानि? एतत् सर्वं विस्तारतः श्रोतुम् इच्छामि, ब्रह्मन्।” व्यासः उवाच—“राजन्, त्वया अतीव दुष्करः प्रश्नः कृतः—ब्रह्मणः आदिः, तेषां च कारणम्। अहम् अपि कदाचित् एषः एव प्रश्नः नारदं प्रति अकुरुत। स आश्चर्यचिह्नितः उत्थाय माम् उक्तवान्—‘शृणु राजन्।’ कदाचित् अहम् शान्तं नारदं, वेदविदां श्रेष्ठम्, गङ्गातटस्थं दृष्टवान्। तम् दृष्ट्वा अहम् हृष्टः अभवम्, तस्य पादयोः पतित्वा तेन आज्ञप्तः उत्तमासने उपाविशम्। सः माम् कुशलप्रश्नान् श्रावयित्वा, एकान्ते सुशोभने जाह्नवीतीरे स्थितः, तदा अहम् तम् पप्रच्छम्—‘भगवन्, अस्मिन् विश्वे कः परः कर्ता इति श्रूयते? विस्तारतः ब्रूहि। कुतः इदं विश्वम् उत्पन्नम्? अनित्यं वा, नित्यं वा? एकेन कर्त्रा कृतम्, अनेकैः वा, अथवा अन्यथा? यदि कर्ता नास्ति, तर्हि कार्यस्यापि न सम्भवः; एष विरोधः मम मनसि दृश्यते। नानाविकल्पैः संकुलितः अहम्, संशयजालैः बाध्यमानः, मां उद्धर। केचित् शङ्करं कारणस्य कारणं वदन्ति—सदाशिवं, महादेवं, सृष्टिसंहारविवर्जितम्। सः आत्मतृप्तः, देवाधिपः, त्रिगुणात्मकः, शुद्धः, संसारतारकः, नित्यः, सृष्टिस्थितिसंहारकारणम्। अन्ये विष्णुम् सर्वेश्वरं, सर्वात्मानं, अव्यक्तं, सर्वशक्तिसम्पन्नं स्तुवन्ति। सः भोक्तृमुक्तिदः, शान्तः, सर्वस्य आदिः, दिशां मुखः, सर्वव्यापी, जगतां शरणम्, अनाद्यन्तः हरिः। अपरे ब्रह्माणं सृष्टिकर्तारं, सर्वज्ञं, सर्वजनसञ्चालकं वदन्ति। सः चतुर्मुखः, कमलनाभसमुत्पन्नः, सर्वलोकस्रष्टा, सत्यलोकवासी। अन्ये सूर्यं सर्वस्वामिनं वेदवित् उपदिशन्ति, तं सायं प्रातः स्तुवन्ति। यज्ञेषु च वासवं, सहस्राक्षं, देवेन्द्रं, सर्वशक्तिमन्तं पूजयन्ति—स यज्ञेशः, त्रैलोक्यनाथः, शचीपतिः, सोमप्रियः। अपरे वरुणं, सोमं, अग्निं, वायुम्, यमं, कुबेरं, गणेशं च पूजयन्ति। हेरम्बं, गजाननं, सर्वकार्यसिद्धिदं, स्मरणात् इच्छाफलप्रदं वदन्ति। केचित् भगवतीं भवानीं सर्वपुरुषार्थदात्रीं, आदिमायां, महाशक्तिं, प्रकृतिं पुरुषानुगामिनीं वदन्ति। सा ब्रह्मणः सहित्या सृष्टिस्थितिलयकारिणी, सर्वजननी, देवमातृका, अनाद्यन्ता, पूर्णा, सर्वव्यापिनी, विश्वेश्वरी, निर्गुणा, सगुणा, शुभा। वैष्णवी, शाङ्करी, ब्राह्मी, वासवी, वारुणी, वाराही, नारसिंही, महालक्ष्मीति विख्याता, या वेदमाता, संसारवृक्षरूपा, दुःखनाशिनी, स्मरणात् सर्वकामदायिनी, मोक्षप्रदा, फलदात्री, त्रिगुणातीतस्वरूपा, गुणविस्तारकारिणी, निर्गुणा सगुणा च, अतः फलार्थिनः तां उपासते। सा निष्कलङ्का, अरूपा, अस्पृष्टा, निर्गुणा इति सत्यम्। मुनयः ब्रह्म निराकारं, सर्वव्यापि वदन्ति; वेदेषु उपनिषत्सु च तज्ज्योतिरूपं किल वर्ण्यते। पुरुषः सहस्रशीर्षा, सहस्राक्षः, सहस्रपाणिः, सहस्रकर्णमुखपादः इति श्रूयते। विष्णोः परमं पदं पवित्रं, निष्कलङ्कं, शान्तं च विद्वांसः वदन्ति। अन्ये तम् उत्तमपुरुषं, अन्ये न एकमेव, किंतु सदा ईश्वरं प्रभुं वदन्ति। अपरे सर्वमिदं जगदनीश्वरं, अकृतकत्रृकं, अचिन्त्यं वदन्ति—सदा स्वभावतो जातम्; पुरुषः अकर्ता, सा प्रकृतिः इति। एवं साङ्ख्यदर्शिनः कपिलादयः वदन्ति, तत्र बहवः संशयाः जायन्ते। एवं विकल्पैः पीडितं मम मनः धर्माधर्मयोः विवेकं न लभते। किम् धर्मः, किमधर्मः इति निश्चयो न दृश्यते। देवा सत्त्वरूपिणः, सत्यधर्मनिष्ठाः, तत्रापि दानवैः पीड्यन्ते; धर्मस्य क्रमः कुत्र?