व्यासनुवाच— शृणु राजन्, पुरातनं रहस्यं चिद्दद्भुतं भागवतपुराणं ते कथयामि, शुभैः अनेकैः आख्यानैः पूरितम्। पूर्वं तदहं मम पुत्राय शुकाय उपदिष्टवान्, इदानीं तु राजन्, परमं रहस्यं त्वामपि प्रवक्ष्यामि। तस्य श्रोतृभ्यः धर्मार्थकाममोक्षलाभः सुलभः, सदा शुभदं सुखदं च, सर्वशास्त्रसारभूतमेतत्। जनमेजय उवाच— एष आस्तीकः कस्य पुत्रः? किमर्थं च सः तत्र व्यवरोधयत्? सर्परक्षणे किं कारणं तस्य, भगवन्? एष वृत्तान्तः विस्तारतः मे कथ्यतां, तथा च सर्वं पुराणं विस्तीर्णरूपेण निवेद्यताम्। व्यास उवाच— जरत्कारुर्नाम मुनिः शान्तात्मा, गार्हस्थ्यं न प्रविष्टः। सः वनं गतः, तत्र पितॄन् पाताले लम्बमानान् दृष्टवान्। तदा ते ऊचुः— “कौरवपुत्र, भार्यां गृहाण; अन्यथा अस्माकं तृप्तिः न स्यात्। यदि सुशीलः पुत्रः तव जायेत, तर्हि वयं दुःखात् मुक्ताः स्वर्गं यास्यामः।” सः प्रत्युवाच— “यदि समाना भार्या मया अन्विष्टा, सत्यव्रता च लभ्येत, तर्हि गृहस्थाश्रमं प्रवेक्ष्यामि; सत्यमेव वदामि, भोः पितरः।” एवमुक्त्वा द्विजश्रेष्ठः जरत्कारुः पुण्यक्षेत्राणि प्रति प्रस्थितः। तेनैव समये, सर्पाणां माता तान् शप्तवती— “अग्नौ पतन्तु ते!” कश्यपस्य पत्न्यौ कद्रूविनते, तौ दिवाकरस्य रथस्याश्वं दृष्ट्वा परस्परं संवादं चक्रतुः। तत्र कद्रूः विनतां प्राह— “सखे, अस्य अश्वस्य वर्णः कः? सत्यं शीघ्रं वद।” विनता अवदत्— “अयं हयपतिः श्वेतवर्णः। त्वं किम् मन्यसे? त्वमपि वद, ततः किमपि पण्यं स्थापयामः।” कद्रूः अवदत्— “अयं अश्वः कृष्णवर्णः मम मतम्। आगच्छ, दिव्यं पण्यं स्थापयावः; यो जयेत, सः अन्यस्य दासः स्यात्।” ततः सूतः उवाच— कद्रूः सर्वान् सर्पपुत्रान् आज्ञापयत्— “यथाशक्ति अश्वं कृष्णं कुरुत।” केचन तत्र प्रतिषेधम् अकुर्वन्, तान् सा शप्तवती— “जनमेजयस्य यज्ञे अग्नौ पतिष्यथ।” अन्ये तु मातुः तुष्ट्यर्थं, स्वदेहैः अश्वपुच्छं आवृत्य, तं चित्राङ्गं कृतवन्तः। उभे भगिन्यौ तत्र गत्वा अश्वं दृष्ट्वा, विनता चित्रवर्णं दृष्ट्वा महान् शोकं प्राप। तस्मिन्क्षणे, विनतायाः पुत्रः बलीयाञ् गरुडः आगतः। मातुः दुःखम् आलोक्य, सर्पारातिः पप्रच्छ— “मातः, किमर्थं त्वं शोकिता? जीवति ते पुत्रः, सौर्यरथश्च; तथापि त्वं रुदन्तीव दृश्यसे। मातरि शोकग्रस्तायां पुत्रस्य जीवनं व्यर्थम्; कारणं वद।” विनता अवदत्— “मम सौभाग्ये किं? अद्याहं भगिन्याः दासी भविष्यामि। सा मां वाहयति, तस्मात् दुःखिता अस्मि।” गरुडः अवदत्— “यत्र यत्र सा यास्यति, तत्र तत्र त्वां वहामि। मा शुचः, मातः; त्वां दुःखात् विमोचयिष्यामि।” व्यास उवाच— एवं विनता कद्रूसमीपं गता। ततः मातुः दास्यं निवर्तयितुं, गरुडः बलवान् तां च स्वयम् अपि समुद्रतीरं प्रति अनयत्। सः कद्रूं प्रनम्य पप्रच्छ— “मम मातुः दास्यविमोचनं कथं स्यात्?” कद्रूः अवदत्— “देवानां लोकात् अमृतं बलात् आनय, मम पुत्रेभ्यः ददातु, ततः त्वदीया माता शीघ्रं विमुच्यते।” व्यास उवाच— एवमुक्तः, गरुडः शीघ्रं इन्द्रलोकं गत्वा, युद्धं कृत्वा, कुम्भं गृहित्वा, मातरं प्रति अमृतं न्यवेदयत्। तेन विनता दास्याद् विमुक्ता। तत्र, इन्द्रेण अमृतं तेषां स्नानसमये हृतम्। विनता तु पुत्रबलात् मुक्ताभूत्। तत्र कुशः उपविष्टः, तं सर्पैः जिह्वाभ्यां लिढः; तेन ते द्विजिह्वाः अभवन्। ततः, वासुकिप्रमुखाः सर्पाः, मातुः शापदुःखपीडिताः, ब्रह्माणं शरणं जग्मुः, शापभीताः तं निवेदयन्। ब्रह्मा उवाच— “स्वपत्न्याः कन्यां नाम्ना महर्षये जरत्कारवे ददात। तस्यां जातः पुत्रः वंशस्य त्राता भविष्यति, आस्तीक इति नाम्ना।” एवं ब्रह्मवाक्यं श्रुत्वा, वासुकिः वनं गत्वा, भगिन्याः कन्यां जरत्कारवे विनयेन ददौ। सः ताम् उपलभ्य, “यदि सा मम अप्रियम् अकरिष्यति, त्यजामि” इति शपथं कृत्वा, तां गृहीत्वा, वासुकिः स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। जरत्कारुः तु महावने पर्णकुटीम् निर्माय, तया सह सुखेन वसन्। कदाचित्, भुक्त्वा, सः मुनिः सुप्तः; तत्र वासुकेः भगिनी स्थितासीत्। “मम प्रिये, माम् कदापि न बोधय,” इति उक्त्वा, सः निद्रां गतः। सूर्ये पश्चिमगिरिं गमयति, संध्याकाले सा चिन्तयामास— “किं करणीं? चेतसि शान्तिः नास्ति; यदि बोधयामि, सः मां त्यक्ष्यति।