राज्ञः जनमेजयस्य पितरं सर्पैः पीडितं दुःखितं च दृष्ट्वा, सः स्वपितरं प्रति प्रायश्चित्तं कर्तुं, अद्यैव अहं यज्ञं आरभ्य सर्पान् हनिष्येति निश्चयम् अकरोत्। स यज्ञाग्निं दीप्तयित्वा, सर्वान् मन्त्रिणः समाहूय, इदं वचनं प्रोवाच—"श्रेष्ठा मन्त्रिणः यथायोग्यं यज्ञसामग्रीं सज्जयन्तु। गङ्गातटस्य शुद्धे देशे प्रमुखैः ब्राह्मणैः सह मण्डलं चिन्वन्तु।" "शतस्तम्भसमेतं रम्यं यज्ञमण्डपं सम्यक् निर्मीयताम्। अद्यैव मन्त्रिणः यज्ञवेदिकां सज्जयन्तु। तत्र विशालः सर्पसत्रः प्रबन्ध्यः। तत्र तक्षकः याज्यपशुः भविष्यति, महर्षिः उत्तङ्कः मुख्यऋत्वा भविष्यति।" इति राजा आज्ञापयत्। "सर्वे वेदविदः, सर्वज्ञाश्च ब्राह्मणाः शीघ्रं आमन्त्र्यन्ताम्।" एवं राज्ञः वचनं श्रुत्वा, मन्त्रिणः यथाज्ञप्तं सर्वं कृतवन्तः। ते सम्यग् यज्ञसामग्रीं विस्तीर्णां च वेदिकां सज्जीकृतवन्तः। यज्ञकर्मणि प्रवृत्ते, तक्षकः सर्पमध्यगतः, भयभीतः पलायितः। स इन्द्रं शरणं गत्वा, "मां रक्ष" इति व्याहरत्। इन्द्रः तं भयभीतं सान्त्वयन्, स्वस्मिन्नेव आसने उपवेशयत्, "निःशङ्कः भव" इति तम् अभयम् अदात्। इन्द्रशरणं प्राप्तं तक्षकं ज्ञात्वा, महर्षिः उत्तङ्कः तस्मै अभयम् आश्वासयत्। उत्तङ्कः तेन स्थित्या विक्षिप्तः सन्, इन्द्रं आहूय तं आमन्त्रयामास। तस्मिन्नेव काले, तक्षकः यायावरवंशसमुत्थं विचरन्तं ब्राह्मणं स्मृतवान्। स तु आस्तीकनामकः धर्मनिष्ठः ब्राह्मणः, जरत्कारोः पुत्रः, तत्र आगतः। बालः सः जनमेजयं स्तुत्वा तुष्टाव। राजा तं विद्वांसं बालं दृष्ट्वा, ससम्मानं पूजयित्वा, "यद् इच्छसि तत् वरं वृणीष्व" इति प्राह। आस्तीकः सः, "एष महायज्ञः निवर्त्यताम्" इति वरं याचितवान्। वचनबद्धः राजा पुनःपुनः तेनैव प्रकारेण प्रार्थितः। ततः राज्ञा महर्षेः वचनेन सर्पहोमः निवृत्तः। तदा वैशम्पायनः भारतकथां विस्तारतः श्रावयामास। तथापि तां श्रुत्वा अपि राजा यथेष्टं शान्तिं न प्राप। सः व्यासं पप्रच्छ—"कथं शान्तिं प्राप्नुयाम्?" "मम मनः तृष्णया तीव्रतया दह्यते; किं कर्तव्यम्? मम दुर्भाग्यवान् पिता, परीक्षित्सुतः तेन हतः। भगवन्, क्षत्रियाणां युद्धे निधनं श्रेष्ठम्—युद्धे वा, गृह एव वा, विधिना। मम पिता न युद्धे मरणं प्राप, किं तु आकाशे असहायः विनष्टः। सत्यवत्याः पुत्र, तस्य शान्त्यर्थं उपायं वद। किम् उपायेन सः स्वर्गं शीघ्रं प्राप्नुयात्?" एवं राज्ञः वचनं श्रुत्वा, सुतः सत्यवत्याः व्यासः सभायाम् इदं वचनम् अवोचत्—"श्रृणु राजन्, अहं ते प्राचीनं गुह्यं अद्भुतं पुराणं भगवतम् आख्यास्यामि, यः बहुकथासंयुतं, पुण्यं, शुभदं च। पूर्वं एतत् पुत्राय शुकाय उपदिष्टम्; अधुना त्वां स्वगुह्यं श्रावयिष्यामि।" "एतत् शृण्वतः धर्मार्थकाममोक्षाः साध्यन्ते; सर्वशास्त्रसारत्वात् सदा शुभदं, सुखदं च।" तदा जनमेजयः पप्रच्छ—"कस्य पुत्रः अयं आस्तीकः? किं हेतोः सः सर्परक्षणाय आगतः? किम् उद्देश्येन तेन सर्पाः त्राताः?" "एतत् विस्तारतः आख्यास्व, भगवन्, तथा च सर्वं पुराणं विस्तीर्णरूपेण कथय।" व्यासः उवाच—"जरत्कारुर् नाम मुनिः शान्तचित्तः, गार्हस्थ्यं न प्रविष्टः। तेन वनं गतः, तत्र पितॄन् कूपे लम्बमानान् दृष्टवान्।" ते पितरः ऊचुः—"कुरुपुत्र, पत्नीं गृहाण; अन्यथा नः तृप्तिः न स्यात्। यदि सन्तानः सदाचारवान् स्यात्, तदा वयम् दुःखात् मुक्ताः स्वर्गं गमिष्यामः।" सः प्रत्युवाच—"यदा मम तुल्यां पत्नीं स्वयमेव अन्विष्य लभे, तदा गार्हस्थ्यं आरभे। सच्च वचनं वदामि।" एवं उक्त्वा, द्विजः जरत्कारुः तीर्थयात्रां प्रतस्थे। तस्मिन्नेव काले, सर्पमाता तान् सर्पान् शप्तवती—"यज्ञाग्नौ पतन्तु!" तदा कश्यपस्य भार्ये कद्रूः विनता च, सूर्यरथस्य अश्वं दृष्ट्वा, अन्योन्यं पप्रच्छतुः। कद्रूः उवाच—"सखे, अस्य अश्वस्य किं वर्णः? सत्यं शीघ्रं वद।" विनता उवाच—"अयं हयपतिः श्वेतः। त्वं किम् मन्यसे? त्वमपि तस्य वर्णं वद, ततो वा वयं शपथं कुर्याम।" कद्रूः उवाच—"अयं कृष्णवर्णः इति मम मतिः। आगच्छ, दिव्यं शपथं कुर्याः; यो जयेत्, सः परस्य दासः स्यात्।" सूतः उवाच—कद्रूः सर्वान् स्वसुतान् सर्पान् आज्ञापयामास—"यथाशक्ति अश्वस्याङ्गं कृष्णीकुरुत।" केचित् तत्र न कृतवन्तः; तान् सा शप्तवती—"जनमेजयस्य यज्ञे वह्नौ पतिष्यथ।" अन्ये सर्पाः मातरं तोषयन्तः, स्वशरीरैः अश्वपुच्छं आवृत्य, तं चित्रवर्णं कृतवन्तः। ततः उभे भगिन्यौ तं हयं दृष्ट्वा, विनता तं चित्रं हयं दृष्ट्वा अत्यन्तं शुशोच। तस्मिन् काले, तस्या बली पुत्रः गरुडः आगतः। मातरं दुःखार्तां दृष्ट्वा, सर्पभक्षः गरुडः ताम् अपृच्छत्—"माते, किं त्वं शोकार्ता? जीवति ते पुत्रः, सूर्यस्य सारथिरपि जीवति। त्वं शोकिता दृश्यसे; पुत्रे जीवति, किं जीवितेन? यदि माता दुःखिता, किमर्थं पुत्रः?" एवं स कथा, भगवद्भावेन, शृङ्गारयुक्तया, शान्त्या च संयुक्ता, यथाशास्त्रं प्रवाहमयी संस्कृतेन निवेदिता।