राजा उवाच — यदा रुरुः स्वपत्नीं स्मरन् शोकाविष्टः सन्तप्तचित्तः रोदनं कृतवान्, तदा दिव्यदूतः समुपेत्य रुरुम् इदं वचनम् अब्रवीत् — "मा कुरुष्व त्वमेतादृशं प्रमादं, ब्राह्मण; कथं मृतायाः तव प्रियायाः पुनरुत्थानं स्यात्? समाप्तायुः सा सुश्रोणिः, गन्धर्वाप्सरसः कन्या; अन्यां रूपवतीं कामयस्व, अस्या अविवाहितायाः मृत्युः जातः। किं त्वया क्रन्द्यते, मूढतम? का तव तया सह प्रीतिर्भवेत्?" रुरुः तदा प्राह — "दिव्यदूत, नाहं अन्यां वधूं वरयिष्यामि।" स तु सत्यम्, हृद्यं, साक्षात्कारं वचनं प्राह। ततः दिव्यदूतः उवाच — "शृणु, ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवैः कदाचित् उपायो ऽयं विहितः। अर्धायुषः दानेन तस्याः प्रमद्वरा त्वरया जीवेत्।" रुरुः प्राह — "अर्धमायुः ददाम्यस्यै कन्यायै, नात्र संशयः। अद्यैव सा जीवितेन पुनः प्रबुद्धा मम प्रिया भवतु।" तस्मिन्क्षणे विश्वावसुः दिव्यरत्नयानसमेतः तत्र समुपेत्य, स्वकन्यायाः प्रमद्वरायाः स्वर्गलोकात् मृत्युम् अवेक्ष्य, गन्धर्वराजः स दिव्यदूतः च धर्मराजं समीपमुपेत्य प्रोचतुः — "धर्मराज, रुरोः भार्या अपि विश्वावसुसुताऽस्ति। प्रमद्वरा कन्या सर्पदष्टा मृताऽभवत्। सा मृत्युम् इच्छन्ती रुरोः अर्धायुषा जीवयितव्या, सूर्यपुत्र।" धर्मराजः उवाच — "यदि त्वं विश्वावसुसुतां कन्यां इच्छसि, दिव्यदूत, रुरोः अर्धायुषा सा जीवेत्। गच्छ, तां रुरवे प्रयच्छ।" तदनन्तरं दिव्यदूतः त्वरया गत्वा प्रमद्वराम् जीवितवान्। ततः शुभदिने, विधिवत्, सा प्रमद्वरा रुरुणा परिणीता। एवं विधिना मृतापि जीविता। स उपायः शास्त्रानुसारतः कार्यः। रत्नैः, मन्त्रैः, औषधैश्च जीवनं रक्ष्यं शास्त्रविधिना। ततः राजा मन्त्रिणः नियुक्तवान्, रक्षां च व्यवस्थितवान्। स सप्तभूमिकां दिव्यविमानसदृशीं राजप्रासादां निर्मापयामास। तस्मिन् समये राजपुत्रः मन्त्रिभिः सहितः तं प्रासादं प्रविवेश। तत्र रत्नधारिणः मन्त्रज्ञाश्च वीराः रक्षार्थम् स्थिताः। ततः राजा गौरीमुखमृषिं प्रेषितवान्। सेवकस्य प्रियार्थम् पुनः पुनः क्षमां याचितवान्। मन्त्रसिद्धेषु ब्राह्मणेषु रक्षायै तत्र प्रेषितेषु, मन्त्रिणः पुत्रः अपि तत्र स्थाप्यः, गजाश्च रक्षार्थम् नियोजिताः। सुष्ठु रक्षिते तस्मिन् प्रासादे कश्चन प्रवेशुं न शशाक। वातोऽपि तत्र न प्रविश्यति, प्रवेशः निवारितः। राजा तत्र निवसन्, सर्वभोज्यपानीयानि व्यवस्थितवान्। सर्वाणि नित्यकर्माणि, पूजाः, होमाः तत्रैव क्रियन्ते। राजा तत्र स्थित्वा सर्वाणि राजकार्याणि चकार। मन्त्रिभिः सह दिवसान् अपि गणयामास। तत्र कश्चिद् ब्राह्मणः काश्यपः नाम मन्त्रिणां श्रेष्ठः आसीत्। स राजा महात्मनः शापश्रवणं श्रुत्वा, धनलुब्धः स द्विजश्रेष्ठः चिन्तयामास — "गमिष्यामि तत्र यत्र शप्तो राजा निवसति।" इति निश्चित्य, स गृहात् निर्गत्य मार्गे प्रस्थितवान्। मन्त्रविदां श्रेष्ठः स काश्यपः धनलाभकामः तत्र ययौ। सूत उवाच — तस्मिन्नेव दिने तक्षकः नाम, नागश्रेष्ठः, राजा शप्त इति ज्ञात्वा शीघ्रं स्वगृहात् निर्गत्य प्रस्थितवान्। तक्षकः वृद्धब्राह्मणरूपं कृत्वा मार्गे गतः, स काश्यपं राजसमीपं यान्तं पन्थानं पश्यन् पप्रच्छ — "क्व त्वं शीघ्रं गच्छसि, किं च कार्यं ते अस्ति?" काश्यपः प्राह — "तक्षकः राजानं परीक्षितं दग्धुमिच्छति; तत्र गच्छामि, राजानं दुःखात् मोचयितुम्। अस्ति मे मन्त्रः विषनाशनः, तेन राजानं जीवयिष्यामि, तस्य जीवितकालः अयम्।" तक्षकः प्राह — "अहं सर्पः तक्षकः अस्मि, ब्राह्मण; निवर्तस्व, न त्वया मम दष्टस्य उपचारः शक्यः।" काश्यपः प्राह — "सर्प, यदि ब्राह्मणशप्तं राजानं त्वं दष्ट्वा अपि, अहं मन्त्रबलात् तं नूनं पुनर्जीवयिष्यामि — न संशयः।" तक्षकः उवाच — "यदि त्वं मम दष्टं राजानं पुनर्जीवयिष्यसि, निष्पाप ब्राह्मण, तर्हि मन्त्रशक्तिं दर्शय। अद्याहं वटवृक्षं विषदंष्ट्राभिः दग्ध्वा भस्म करिष्यामि।" काश्यपः प्राह — "त्वया दष्टेऽपि वा दग्धेऽपि वा, सर्पश्रेष्ठ, अहं तं वटं पुनर्जीवयिष्यामि।" सूत उवाच — तक्षकः तं वृक्षं दष्ट्वा भस्मसात् कृतवान्। ततः स काश्यपं प्राह — "ब्राह्मणश्रेष्ठ, तं पुनर्जीवय।" काश्यपः तद्वृक्षं तक्षकविषेण भस्मीकृतं दृष्ट्वा, सर्वं भस्म समाहृत्य इदं वचनम् उवाच — "सर्पश्रेष्ठ, पश्य अद्य मम मन्त्रशक्तिम्; तं वटवृक्षं ते पश्यतः पुनर्जीवयिष्यामि।" एवं उक्त्वा काश्यपः मन्त्रविद् जलं आदाय मन्त्रबलोपेतं तस्मिन्भस्मनि सिञ्चितवान्। ततः तस्मात् जलसिञ्चनात् वटवृक्षः पूर्ववत् शोभनः अभवत्। तक्षकः तं वृक्षं पुनर्जीवितं दृष्ट्वा विस्मितः अभवत्। तदा स सर्पः काश्यपं प्राह — "किमर्थं त्वं एवं परिश्रमतः? यत् ते काम्यं तत् वद, तत् ते दास्यामि।