सः विषं पातुं वा, ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा प्राणान् परित्यक्तुं वा, चिन्तयन् दुःखितः तत्रैव रुरुदे। पुनः पुनः मनसि विचिन्तयन्, तस्य मृत्युतः, आत्मनाशस्य च, किं फलं स्यात् इति स नदीतीरे स्थित्वा उपायं चिन्तयामास। यदि अहं मृत्युम् उपयामि, तर्हि पितरं शोकितं करिष्यामि, मातरं च महतीं व्यथां प्राप्स्यति। कदाचित् दैवम् अपि मम प्राणत्यागं दृष्ट्वा तृप्तिं प्राप्नुयात्। मम नाशे सर्वे हृष्टाः स्युः, एषु विषये संशयो नास्ति। किन्तु मम प्रियतमे प्राप्ये, परत्रापि, किम् उपकारः स्यात्? यदि अहं आत्मघातेन मृत्युम् उपयामि, वियोगदुःखेन पीडितः, तर्हि परत्रापि सा प्रिया मम न स्यात्, आत्महन्तुः हि तादृशः लाभः नास्ति। अतः, मम मृत्यौ दोषः स्यात्, अमृत्यौ तु न स्यात्। एवं चिन्तयन्, स्नात्वा शुद्धः स्थित्वा, सः तत्र रुरुदे। एवं उक्त्वा, सः मुनिः हस्तयोः जलं गृहित्वा उवाच—यद् यत् मया कृतं पुण्यम्, देवपूजनादिकम्, यदि गुरून् भक्त्या पूजितवान्, हविर्दानं कृतवान्, जपः, तपः, सर्ववेदाध्ययनं, गायत्रीशुद्धिः च मया कृतम्। यदि सूर्यपूजनात् पुण्यं प्राप्तवान्, तर्हि मम प्रिया जीवतु। यदि सा न जीवति, तर्हि अहम् अपि स्वप्राणान् त्यक्ष्यामि। इति उक्त्वा, तेन तद् जलं भूमौ सिञ्चितम्, देवतानां पूजनं कृतम्। राजा उवाच—एवं विलपन्तं तं, पत्नीशोकदुःखितं, दिव्यदूतः समागत्य रुरुम् उवाच। दिव्यदूतः उवाच—मा कुरु त्वमेतादृशं प्रमादम्, ब्राह्मण, मृतायाः तव प्रियतमे कथं पुनः जीवितं स्यात्? सा सुरूपा, गन्धर्वकन्या अप्सरसश्च पुत्री, मृत्युम् उपगताः। त्वं अन्यां सुन्दरीं चिन्तय; एषा तु कुमारी मृताऽस्ति। किं त्वं रुदसि, मूढतम? तया सह कः सुखलाभः? रुरुः उवाच—दिव्यदूत, अहं अन्यां स्त्रीं न वरयिष्यामि। सः सत्यं, निष्कपटं, मनोहरं वचनं उवाच। शृणु, ब्राह्मणश्रेष्ठ, यं देवैः पूर्वं उपायं निश्चितम्। अर्धायुः प्रदानेन प्रमद्वरा शीघ्रं जीवेत्। रुरुः उवाच—मया अर्धं जीवितं कन्यायै दत्तम्, अस्य विषये संशयः नास्ति। अद्यैव, जीवितं लब्ध्वा, मम प्रिया पुनः उत्थातु। तस्मिन् काले, विश्वावसुस्तत्र दिव्यरथे समागच्छत्। सः गन्धर्वराजः, दिव्यदूतेन सह, स्वकन्या प्रमद्वरा स्वर्गात् मृत्युम् उपगता इति ज्ञात्वा, धर्मराजमुपगम्य वाक्यम् अब्रवीत्—धर्मन्, रुरोः पत्नी अपि विश्वावसुः कन्या अस्ति। कन्या प्रमद्वरा, सर्पदष्टा, मृताऽस्ति। सा, मरणेच्छया, रुरोः अर्धायुषा जीवयितव्या अस्ति, हे सूर्यपुत्र। तपसा व्रतेन च, कृशाङ्गी कन्या उत्थातु। धर्मः उवाच—यदि त्वं विश्वावसुः कन्यां कामयसे, दिव्यदूत, रुरोः अर्धायुषा सा उत्थातु; गत्वा तां रुरवे प्रयच्छ। राजा उवाच—इति निर्देशं प्राप्य, सः प्रमद्वरां जीवयामास। दिव्यदूतः शीघ्रं तां रुरवे दत्तवान्। शुभे दिने, विधिपूर्वकं, सा रुरोः विवाहिता। एवं, अस्मिन्नेव उपायेन, मृतापि जीविता। उपायः शास्त्रानुसारः सदा कर्तव्यः। रत्नैः, मन्त्रैः, औषधैश्च, विधिपूर्वकं जीवः रक्षितव्यः। एवम् उक्त्वा, राजा मन्त्रिणः नियुक्तवान्, रक्षां च कारितवान्। सः सप्तभवनसंपन्नं राजप्रासादं निर्मापयामास। तस्मिन् काले, राजपुत्रः मन्त्रिभिः सह तत्रारूढः। विराः रत्नमन्त्रधारिणः तत्र रक्षायै नियुक्ताः। तदा राजा गौरमुखं मुनिं प्रेषयामास। सेवकप्रियार्थं पुनः पुनः क्षमां प्रार्थितवान्। सिद्धमन्त्रविद् ब्राह्मणाः रक्षार्थं तत्र प्रेषिताः। मन्त्रिसुतः तत्र स्थितः, गजाः च रक्षार्थं स्थापिताः। सुसंरक्षिते तस्मिन्प्रासादे कश्चन प्रवेष्टुं न शशाक। वायुः अपि तत्र न प्रविश्यति, प्रवेशः अत्यन्तं निरुद्धः। राजा तत्र स्थित्वा, सर्वाणि भोज्यानि पेयानि च व्यवस्थितवान्। नित्यकर्माणि—पूजा, यज्ञादिकानि—तत्रैव कृतानि। राजा तत्र निवसन्, सर्वं राजकार्यं अकुरुत। मन्त्रिभिः सह मन्त्रणा कृत्वा, दिनान्यपि गणयामास। तत्र कश्चन ब्राह्मणः कश्यपः नाम, मन्त्रिणां श्रेष्ठः, आसीत्। सः अपि महात्मनः राज्ञः शापं श्रुत्वा, धनकामः सन्, चिन्तयामास—अहं तत्र गमिष्यामि, यत्र शप्तः राजा वसति। इति निश्चित्य, सः ब्राह्मणः स्वगृहात् निर्गत्य मार्गे प्रस्थितवान्। कश्यपः मन्त्रविद्, पण्डितः, महर्षिषु श्रेष्ठः, धनलाभकामः, तत्र गन्तुं उद्यतः। सूत उवाच—तस्मिन्नेव दिने, तक्षकः नाम, नागश्रेष्ठः, राजा शप्तः इति ज्ञात्वा, शीघ्रं स्वगृहात् निर्गतः। तक्षकः वृद्धब्राह्मणरूपं धारयन्, मार्गे प्रस्थितः। सः कश्यपं राजमार्गे गच्छन्तं दृष्टवान्। सः नागः मन्त्रकुशलं ब्राह्मणं पप्रच्छ—'कुतः त्वं शीघ्रं गच्छसि, किं कार्यं कर्तुम् इच्छसि?' कश्यपः उवाच—'तक्षकः परिक्षितं राजर्षिं दग्धुम् इच्छति; अहं तत्र शीघ्रं गच्छामि, राजानं दुःखात् मोचयितुम्।' 'मम हस्ते मन्त्रः अस्ति, यो विषं नाशयति; अहं तं पुनर्जीवयिष्यामि, तस्य जीवितकालः इदानीं प्राप्तः।