त्रैलोक्यवन्दिता सा रूपवती कन्या, विश्वावसोर् गर्भधारणेन शोभिता, कदाचित् नदीतीरे क्रीडन्ती तत्रैव प्रकाशमना दिव्यम् आलोक्यते स्म। अथ उत्तमा सा अप्सराः स्थूलकेशमुनेश्रमे गताः, तत्रैव नदीतीरे तां कन्यां त्रैलोक्यरमणीं न्यवेशयन्। तां परित्यक्तां कन्यां दृष्ट्वा, महर्षिः स्थूलकेशः करुणया ताम् आलिङ्ग्य स्वगृहे स्थापयामास, तां च प्रहर्षेण प्रमद्वरा इति नाम दत्तवान्। कालान्तरे सा प्रमद्वरा सर्वमङ्गललक्षणैः युक्ता यौवनं प्राप्तवती। तां रम्यां कन्यां दृष्ट्वा, रुुरुः कामबाणैः विद्धः तस्याः प्रेम्णा व्याकुलः अभवत्। तदा परीक्षित् पप्रच्छ—कामार्तः सः रुुरुः स्वाश्रमं गतवान्, पितरि सुप्ते, तस्य पिता दुःखितः सुतं पप्रच्छ—"किं त्वं शोकाकुलः, हे रुुरो?" रुुरुः तदा प्रेमपीडितः प्रत्युवाच—"स्थूलकेशमुन्याश्रमे प्रमद्वरा नाम कन्या अस्ति, सा मम भार्या भवतु।" ततः प्रमतिः शीघ्रं स्थूलकेशमुनिं समुपेत्य, सविनयम् आनन्दपूर्वकम् तां दयितां कन्यां याचितवान्। स्थूलकेशः प्रतिज्ञां दत्त्वा—"शुभदिने ताम् दास्यामि" इति उक्त्वा, उभौ विवाहाय वन्याश्रमे व्यवस्थितौ सम्यक् व्यवस्थां चक्रतुः। तयोः प्रमति-स्थूलकेशयोः महात्मनोः वन्याश्रमे विवाहाय सर्वं सम्यक् कृतम्। तस्मिन्नन्तरे सा कन्या गृहप्राङ्गणे क्रीडन्ती, अकस्मात् सुप्तं सर्पं पदेन स्पृष्टवती। ततः सर्पदष्टा सा उत्तमा प्रमद्वरा तत्क्षणात् मृत्युमुपगता। तस्या मृत्यौ महद् उच्चैः कोलाहलं जातम्। सर्वे मुनयः दुःखसन्तप्ताः समागताः, भूमौ पतितां तां कन्यां दृष्ट्वा सर्वे शोकमग्नाः अभवन्। तस्या पिता स्थूलकेशः सुतां मृतां अपि शोभमानां विलपन् सुतशोकात् मूर्च्छितवत्। तस्य विलापं श्रुत्वा रुुरुः तत्रागत्य, तां प्रियतमां भूमौ शयानां जीवतीव पश्यन्, स्थूलकेशं चान्यांश्च महर्षींस्तत्र रुदतः दृष्ट्वा, बहिर्गत्वा दुःखार्तः विलपन् इदम् उवाच— "हा धिक्! दैवेनैवायं सर्पः प्रेषितः, अद्भुतमेव! एष एव मे दुःखस्य कारणं, मम सौख्यविनाशकः। किं करिष्यामि? कुत्र गमिष्यामि? प्रिया मम मृताऽभवत्। वस्तुतः प्रियतमा विना मम जीविते स्पृहैव नास्ति। सा सुमधुरा रूपवती न मया कदापि आलिङ्गिता, न च चुम्बिता। मम दुर्भाग्येन न तस्या हस्तग्रहणं जातं, न च साकं लाजहोमादिकं कृतम्। धिक् खलु मानुष्यं जीवनम्! अद्यैव मम प्राणाः त्यजामि। दुःखार्तस्य मरणमपि न लभ्यते, यद्यपि तद् इच्छ्यते। कथं तर्हि मम कामितं स्वर्गसौख्यं वा लौकिकसौख्यं वा सिध्येत्? अहम् उग्रे नदीं पतिष्यामि, वा वह्नौ आत्मानं क्षिपिष्यामि। विषं पिबामि, वा ग्रीवायां रज्जुं बद्ध्वा प्राणान् त्यजामि। एवं विलपन् तत्र रुरुः पुनः पुनः चिन्तयन् अश्रूणि मुमोच। नदीतीरे स्थित्वा, सः उपायं चिन्तयामास—"मरणेन, आत्मघातेन वा, कः फललाभः स्यात्? मम पिता शोकाकुलः स्यात्, माता अतिदुःखिता। किम् दैवं मम प्राणत्यागेन तृप्तिं यास्यति? सर्वे मम विनाशे हृष्टाः स्युः, नात्र संशयः। किन्तु मम प्रियतमे कः लाभः, परत्रापि?" "यदि अहं स्वहस्तेन म्रियेयम्, विरहदुःखार्तः, तर्हि परत्रापि सा प्रियतमा मम न स्यात्, आत्मघातिनः तत्राधिकारो नास्ति। अतः मरणे दोषो मम, अमरणे तु न।" इत्येवमवधार्य, सः स्नात्वा शुचिः स्थिरो भूत्वा, अश्रुपूर्णलोचनः तत्रैव स्थित्वा विललाप। एवं कृत्वा, सः मुनिः हस्तयोः जलं गृहीत्वा उवाच—"यद्यहं देवपूजनादिकं पुण्यं कृतवान्, यदि गुरून् भक्त्या पूजितवान्, होमजपस्वाध्यायतपःकृत्, सर्ववेदाध्ययनसम्पन्नः, गायत्रीशुद्धः, सूर्यपूजनादिना यत् पुण्यं मया लब्धम्, तेन प्रमद्वरा जीवतु। यदि सा न जीवति, तर्हि अहं प्राणान् त्यजामि।" इति उक्त्वा, सः तद् जलं भूमौ सिञ्चयामास, देवान् च पूजयामास। राजा उवाच—एवं सः पत्नीशोकेन विलपन्, तदा दिव्यदूतः तत्रागत्य रुरुम् इदं वचनम् अवदत्—"मा एवम् अयुक्तं कर्म कुरु, हे ब्राह्मण। या मृतास्ति तव प्रिया, सा कथं पुनर् जीवेत्? तस्या आयुः समाप्तम्। या सुश्रोणी, गन्धर्वाप्सरसः कन्या, तां त्यक्त्वा अन्यां रूपवतीं वरणीयां कुरु। इयं तु अविवाहिता मृतास्ति।" "किमर्थं त्वं रुदसि, मूढतम? तया कः तव लाभः?" इत्युक्ते, रुरुः प्रत्युवाच—"दूत! अहं अन्यां न वरेयम्।" सः सत्यं, हृदयंगमं, मोहकं वचनम् उवाच। "शृणु, ब्राह्मणश्रेष्ठ, देवैः कदाचित् कृतः उपायः अस्ति—आयुषः अर्धं दत्त्वा प्रमद्वरा जीवयितव्या।" रुरुः उवाच—"अहम् अर्धायुः कन्यायै ददामि, नात्र संशयः। अद्यैव सा जीविता मम प्रिया उत्थातु।" तस्मिन्नन्तरे, विश्वावसुर्दिव्ययानमासाद्य तत्र आगतः। सः स्वकन्यायाः प्रमद्वरायाः मृत्युः स्वर्गात् ज्ञात्वा, गन्धर्वराजः सः दिव्यदूतश्च धर्मराजं उपेत्य, इदं वचनम् ऊचतुः— "धर्मन्, रुरोः पत्नी अपि विश्वावसुः कन्या। प्रमद्वरा कन्या सर्पदष्टा मृतास्ति। सा मरणं कामयमाना, रुरोः अर्धायुषा जीवयितव्या, हे सूर्यतनय।