मन्त्रिणः तत्र प्रत्यक्षं दृष्टान्तं पश्यन्तु। स्वर्गे वा पृथिव्यां वा कोऽपि भाग्यं नातिक्रमति, इति निश्चयः। अतः भाग्ये मनः स्थापयित्वा, कर्तव्यशून्यः स्थेयम्; अथवा वैराग्यं गत्वा, भिक्षुः सर्वत्र भिक्षार्थं गच्छति। गृहीणां गृहेषु, निमन्त्रितः वा अनिमन्त्रितः वा, यत्किञ्चित् यदृच्छया लभ्यते, यद्वा अन्यैः मुखे स्थाप्यते—कथं तदन्नं उदरं गच्छेत् कर्तव्यं विना? कर्तव्यम् अवश्यं करणीयम्; यदि सिद्धिः न आगच्छति, तदा भाग्ये आश्रयः करणीयः, इति विद्वांसः वदन्ति। ततः मन्त्रिणः पप्रच्छुः—कः ऋषिः स्वजीवनस्य अर्धं दत्त्वा प्रियम् पुनरजीवयत्? सा कथं मृतवती, राजन्? सर्वं विस्तार्य कथय। राजा उवाच—भृगोरपत्नी, सुन्दरी रूपवती, पुलोमा नाम्ना आसीत्। तस्याः च्यवनः नाम प्रसिद्धः ऋषिः जातः। च्यवनस्य शर्यातेः कन्या सुन्दरी सुकन्या आसीत्। तस्याः प्रसिद्धः समृद्धः पुत्रः प्रमतिर्नाम जातः। प्रमतेः प्रतापी नाम्ना प्रिया पत्न्यासीद्। तयोः रु्रुः नाम्ना पुत्रः उत्पन्नः, तपस्वी श्रेष्ठः। तस्मिन्नेव काले स्थूलकेशः नाम प्रसिद्धः ऋषिः आसीत्। सः तपस्यायुक्तः धर्मात्मा सत्यनिष्ठः च आसीत्। तस्मिन्नेव समये, मनका नाम्ना अप्सरा, त्रैलोक्यरमणी, नदीतीरे क्रीडन्ती आसीत्। सा विश्ववसोरपत्यं गर्भं धारयित्वा, तेजस्विनी, तस्मात् तीरात् निर्गता। ताः उत्तमाः अप्सराः स्थूलकेशस्य आश्रमं गताः, तत्र तीरतले तां सुन्दरीं कन्यां, त्रैलोक्यरमणीं, त्यक्तवत्यः। स्थूलकेशः तां त्यक्तां कन्यां दृष्ट्वा, तां गृहित्वा, प्रामद्वारा नाम्ना तां कन्यां कृतवान्। कालान्तरे सा यौवनं प्राप्तवती, सर्वमंगललक्षणैः युक्ता। तां कन्यां दृष्ट्वा, रु्रुः कामबाणैः आहतः। परिक्षित् उवाच—रु्रुः कामातुरः स्वाश्रमं गतः, पितरं सुप्तं स्थित्वा; पितरं तं दुःखितं पप्रच्छ—"किम् दुःखी रु्रुः?" रु्रुः, प्रेमवेदनया पीडितः, प्रत्युवाच—"स्थूलकेशस्य आश्रमे प्रामद्वारा नाम्ना कन्या अस्ति, सा मे पत्नी भवतु।" ततः प्रमतिः शीघ्रं स्थूलकेशं महर्षिं गत्वा, विनयेन, प्रसन्नवदनेन, तां तेजस्विनीं कन्यां याचितवान्। स्थूलकेशः प्रतिज्ञां दत्तवान्—"शुभदिने तां दास्यामि।" ततो विवाहाय द्वौ आश्रमवने सर्वं सज्जीकरणं कृतवन्तौ। प्रमतिः स्थूलकेशः च, उभौ महात्मनौ, विवाहाय उत्सुकौ, आश्रमवने समीपे स्थित्वा सज्जीकरणं कृतवन्तौ। तस्मिन्नेव काले, सा कन्या गृहे, क्रीडन्ती, अनायासेन सुप्तं सर्पं पदेन स्पृशति, सा सुन्दरी नेत्रवती। सर्पदष्टा सा उत्तमा स्त्री मृतवती। प्रामद्वारा मृतां दृष्ट्वा महाकोलाहलः अभवत्। सर्वे ऋषयः समागत्य, शोकवशाः, विलपन्ति; तां भूमौ पतितां दृष्ट्वा, पितरं शोकात् विवलितं अभवत्। सः तां मृतां, किंतु दीप्तिमतीं, शोकात् विलप्य, तत्र रुरुः विलापनं श्रुत्वा आगतः। सः तां प्रियम् भूमौ शयामानां जीववत् दृष्ट्वा, स्थूलकेशं अन्यांश्च ऋषीं विलपन्तं दृष्ट्वा, बहिः निर्गत्य, वियोगवेदनया दुःखितः, विलपितवान्—"हन्त, भाग्येन सर्पः प्रेषितः, अद्भुतम्।" "एष मे दुःखस्य कारणम्, सुखस्य नाशकः; किं करिष्यामि, कुत्र गच्छामि—मम प्रिया मृतवती।" "नूनं प्रियम् विना जीवितुम् न इच्छामि; सा रूपवती न मया आलिङ्गिता, न चुम्बिता।" "मम दैवयोगेन विवाहे तस्याः हस्तं न प्राप्तवान्; न च तया सह लाजहोमं कृतवान्।" "निन्द्यं मानवजीवनम्, अद्य मे प्राणः निर्गच्छति; दुःखस्य, मृत्युं इच्छता अपि, मृत्युर्न आगच्छति।" "तर्हि, मम इच्छितं सुखं, दिव्यं वा लौकिकं वा, कथं सिध्येत्? भीषणं नदीं प्रविशामि, वा अग्नौ पतिष्यामि।" "विषं पिबामि, वा ग्रीवायां रज्जुं बन्धित्वा, प्राणान् त्यजामि।" इत्येवम् विलप्य, तत्र स्थित्वा, पुनः मनसि चिन्तयामास। "नदीतीरे स्थित्वा, उपायं चिन्तयामास—मृत्युतः, आत्मघातात्, किं फलम्?" "मम पितरं दुःखितं करिष्यति, मातरं अत्यन्तं शोकिताम्; किम् भाग्यं तुष्टं स्यात्, मां मृतं दृष्ट्वा?" "मम विनाशे सर्वे हर्षं यास्यन्ति, न संशयः; किंतु प्रियम्, परत्र, किं लाभः?" "स्वहस्तेन मृत्वा, वियोगात्, परत्र अपि, सा प्रिया न मम, आत्मघातिनः।" "एतत् कारणात् दोषः मम स्यात् यदि मृतः स्याम्, न तु अमृतः; इति चिन्तयित्वा, स्नात्वा, शुद्धः, दृढः स्थित्वा, विलप्य।" एवं उक्त्वा, सः ऋषिः हस्ते जलं गृहीत्वा, उवाच—"यत् किञ्चित् शुभं मया कृतम्, देवपूजादि—" "यदि गुरूणां भक्त्या पूजनं कृतम्, होमं, जपं, तपः, वेदाध्ययनं, गायत्रीशुद्धिः—" "यदि सूर्यपूजनात् पुण्यं लब्धम्, तदा मम प्रिया जीवतु; यदि सा न जीवति, तदा अहम् आत्मानं त्यजामि।" इत्युक्त्वा, तं जलं भूमौ स्रष्ट्वा, देवताः पूजितवान्।