महर्षे, कश्चित् तत्रोवाच—“अस्योपरि मृतसर्पः क्षिप्तः।” तेषां वचनं श्रुत्वा स राज्ञः पुत्रः परमक्रुद्धः समभवत्। स क्रोधात् जलं हस्ते गृहीत्वा शप्तवान्—“येन मृतसर्पः अद्य मम पितुः कण्ठे स्थापितः, तं पापिनं सप्तरात्राभ्यन्तरे तक्षकः दंशयिष्यति।” ततः तस्य मुनिपुत्रस्य शिष्यः राजानं स्वगृहे स्थितं उपसृत्य तं शापं निवेदितवान्। शापस्य ब्राह्मणेन दत्तत्वं श्रुत्वा, अभिमन्युनन्दनः तदनिवार्यं ज्ञात्वा ज्येष्ठान् मन्त्रिणः उवाच—“ब्राह्मणेन द्वेषदत्तः मया शापः प्राप्तः। हे मन्त्रिणः, किं कर्तव्यं? किमपि उपायं विचिन्त्यताम्। मृत्युः हि अनिवार्यः इति वेदविदः वदन्ति। तथापि, शास्त्रविहितः प्रयासः सदा कर्तव्यः। केचन मन्यन्ते उपायं अन्वेष्टव्यम्। उचितेन उपायेन एव कार्यसिद्धिः, नान्यथा। मणिमन्त्रौषधीनां शक्तिः न ज्ञायते। यदि मणिसम्पन्नैः किमपि न शक्यते, तर्हि किल कदाचित् मुनिपत्नी सर्पदष्टा मृतापि जीविता अभवत्। मुनिना अर्धमायुषा दत्तेन सा दिव्याङ्गना पुनर्जीविता। तथापि, दैवबलवति पण्डिताः तत्र न विश्वसन्ति। एतदुदाहरणं मन्त्रिणः प्रत्यक्षं पश्यन्तु। स्वर्गे वा पृथिव्यां वा कश्चिदस्ति यो दैवं विहाय तिष्ठति? दैवमाश्रित्य प्रयासं विना तिष्ठेत्, अथवा वैराग्ययुक्तः परिव्राड्भवेत्। गृहेषु यद् यद् लभ्यते, आमन्त्रितं वा अनामन्त्रितं वा, यद् यद् स्वयमेव मुखे क्षिप्यते—कथं प्रयासं विना आहारः उदरं प्राप्नोति? प्रयासः कर्तव्यः, यदि तेन न सिद्धिः, तर्हि दैवमाश्रयेत इति पण्डिताः वदन्ति।” तत्सुतः मन्त्रिणः अपृच्छन्—“कः स मुनिः स्वप्रियायै अर्धमायुः दत्त्वा तां जीवयामास? सा कथं मृताभूत्? कथयस्व।” राजा उवाच—“भृगुपत्नी रूपवती पुलोमा नाम आसीत्। तस्याः सुतः ख्यातः मुनिः च्यवनः। च्यवनस्य शर्यात्यां कन्या सुकन्या नाम आसीत्। तस्याः प्रसूतः प्रसिद्धः पुत्रः प्रमतिः। प्रमतेः प्रिया प्रतापीति ख्यातिः। तस्याः सुतः रुुरुः नाम महातपाः जातः। तस्मिन्काले स्थूलकेश इति प्रसिद्धः मुनिः आसीत्। स तपोनिष्ठः धर्मात्मा सत्यवागासीद्। तत्रैव त्रैलोक्यवन्दिता मेनका नाम अप्सराः क्रीडन्ती, विश्वावसोरपत्यं गर्भे धारयित्वा, तं कन्यां नदीतीरे त्यक्तवती। सा कन्या स्थूलकेशाश्रमं गत्वा तत्रैव स्थापिताभवत्। मुनिः स्थूलकेशः तां कन्यां दृष्ट्वा स्वयं पालितवान्, प्रामद्वरा नाम दत्तवती। सा कन्या कालान्तरे सर्वलक्षणसम्पन्ना युवत्यभवत्। तां दृष्ट्वा रुुरुः कामबाणैः विद्धः।” एवमुक्ते, परीक्षित् उवाच—“रुरुः कामार्तः स्वाश्रमं गतः, पिता सुप्तः सन् पृच्छति—‘कस्मात् त्वं दुःखितः?’” रुरुः स्नेहविह्वलः प्रत्युवाच—“स्थूलकेशाश्रमे प्रामद्वरा नाम कन्या वर्तते, सा मम पत्नी भूयात्।” ततः प्रमतिः शीघ्रं स्थूलकेशमृषिं गत्वा स विनयं कृत्वा तां तेजस्विनीं कन्यां याचितवान्। स्थूलकेशः प्रतिज्ञां कृत्वा—‘शुभे दिने दास्यामि’—इत्युक्त्वा विवाहाय सर्वे सज्जीकृत्य तत्रैव वने स्थितवन्तः। प्रमतिः स्थूलकेशश्च विवाहाय सर्वं सम्यक् कृतवन्तौ। तस्मिन्नन्तरे प्रामद्वरा गृहप्रांगणे क्रीडन्ती, पदेन सुप्तं सर्पं अकस्मात् स्पृष्टवती। सर्पदष्टा सा सुलोचना कन्या तत्क्षणं मृताभवत्। तस्याः मृत्यौ महदुत्पातमभवत्। सर्वे मुनयः शोकविह्वलाः समागताः, भूमौ पतितां तां दृष्ट्वा पिता शोकेन मूर्च्छितः अभवत्। स तां शोभनां मृतां विलपन् रुरुः शोकार्तः तत्र आगतः। स तां प्रियतमां सजीवामिव शयानां दृष्ट्वा, स्थूलकेशं चान्यान् मुनीन् रुदतः दृष्ट्वा, बहिः निर्गत्य, वियोगदुःखेन विललाप—“हन्त, दैवेनैव सर्पः प्रेषितः, आश्चर्यम्। एष एव मम दुःखस्य कारणं, सौख्यनाशकः। किं करिष्यामि, कुत्र गमिष्यामि—मम प्रिया मृताभवत्। प्रियतमा विना जीवितुम् इच्छामि न; न च सा मया आलिङ्गिता, न च चुम्बिता। मम दारभाग्येन विवाहकृत्यं न जातम्, न च लाजहोमः कृतः। धिग् मानवजीवनम्, अद्यैव मम प्राणाः त्यजन्ति। दुःखिनः मृत्युः अपि न आगच्छति यद्यपि स इच्छितः। कथं तर्हि मम इच्छितं सौख्यं स्वर्गीयं वा लौकिकं वा प्राप्यते? उग्रं नदीं प्रविश्य वा, वह्नौ वा आत्मानं क्षिप्ये।” एवं रुरोः दुःखमयमात्मवृत्तान्तं मन्त्रिणः प्रति निवेदितवान्।