राजा धर्मात्मा, उत्तरा-पुत्रं सिंहासने स्थापयित्वा, षट्त्रिंशद् वर्षाणि राज्यं कृत्वा, सुवर्णगिरिं प्रति गन्तुं संकल्पं कृतवान्। ततः सः राजा द्रौपदीं भ्रातृभिः सह वनं गतवान्, हस्तिनापुरे षट्त्रिंशद् वर्षाणि राज्यं कृत्वा। हिमालयं प्राप्तवन्तः, पृथायाः षड् पुत्राः प्राणान् त्यक्तवन्तः; तदा परीक्षित् राजर्षिः धर्मेण सर्वं प्रजाजनं रक्षितवान्। सः राजा, अनिश्श्रान्तः, षष्टिवर्षाणि राज्यं कृत्वा, मृगयायाम् अनुरक्तः, महावने प्रविष्टवान्। एकदा मध्यान्हे, व्याघ्रितमृगं अन्विष्यन्, उत्तरा-पुत्रः स्वयं क्षुत्पिपासया क्लान्तः अभवत्। तदा सः राजा, ताप्तेन शिरसा, समीपे मुनिं ददर्श; सः बुद्धिमान् राजा मुनिं ध्याननिष्ठं दृष्ट्वा, तस्मात् जलं याचितवान्। मुनिः तु मौनं स्थित्वा न किञ्चिद् उत्तरं दत्तवान्; तदा राजा पिपासया पीडितः, धनुष्कोट्या मृतसर्पं आदाय, कलिना बुद्धिं हृतः सन्, तं सर्पं मुनेश्शिरसि स्थापयामास। तथापि उत्तममुनिः न किञ्चिद् अपि उक्तवान्, ध्याननिष्ठः स्थिरः आसीत्, राजा स्वगृहं प्रत्यागच्छत्। तस्मिन् काले, मुनेः पुत्रः, गौः-सम्भूतः, महान् तपस्वी, वनसमीपे क्रीडन्, सखिभिः श्रुत्वा—"तव पितुः कण्ठे सर्पः स्थापितः"—इति, अतिवेगेन कोपितः अभवत्। सः कुपितः, हस्ते जलं आदाय, राजानं शप्तवान्—"यः मृतसर्पं मम पितुः कण्ठे अद्य स्थापयत्, तं पापिनं सप्तरात्रे तक्षकः दंशयिष्यति।" तदनन्तरं मुनिपुत्रस्य शिष्यः राजानं गृहे स्थितं उपगम्य, शापस्य वार्तां न्यवेदयत्। ब्राह्मणेन शापः दत्तः इति श्रुत्वा, अभिमन्युपुत्रः, तदनिवार्यं ज्ञात्वा, वरिष्ठान् मन्त्रिणः सम्बोध्य अवदत्—"ब्राह्मणशापेन अहं शप्तः, तत्र किं कर्तव्यम्? मृत्युर्निवार्यः नास्ति इति वेदवित् वदन्ति।" "तथापि यथाशास्त्रं प्रयत्नः कर्तव्यः; केचन मन्यन्ते—उपायः चिन्तनीयः। उपायेनैव कार्याणि सिध्यन्ति, नान्यथा; मणि-मन्त्र-औषधीनां शक्तिः दुरवगाह्यैव। यदि मणिसम्पन्नैः किञ्चिद् न शक्यते, तर्हि मुनिपत्नी सर्पदष्टा मृतापि, कथं जीवितवती?" "सः मुनिः स्वजीवितार्धं दत्त्वा तां दिव्यां पुनर्जीवितवान्; तथापि, प्रबलं दैवं चेत्, तत्र न विश्वासः कर्तव्यः। मन्त्रिणः प्रत्यक्षं दृष्ट्वा निर्णेतुं युक्तम्—स्वर्गे भूमौ वा कः दैवं नातिक्रमति?" "दैवं निश्चित्य अकुर्वन् स्थितव्यम्; अथवा, विरक्तः परिव्राजकः सर्वत्र भिक्षां प्राप्नोति। गृहीणां गृहेषु, आहूतः वा अनाहूतः वा, यद् यद् यदृच्छया प्राप्यते, तद् ग्रहीतव्यम्। प्रयत्नं विना कथं अन्नं उदरे प्रविश्येत्? प्रयत्नः कर्तव्यः; यदि न सिध्येत्, तर्हि दैवं आश्रेयम्।" मन्त्रिणः ऊचुः—"कः मुनिः स्वजीवितार्धं दत्त्वा प्रियतमा जीवितवान्? सा कथं मृतवती? विस्तरेण वद।" राजा उवाच—"भृगुपत्नी रूपवती पुलोमा नाम आसीत्; तस्यां प्रसिद्धः मुनिः च्यवनः जातः। तस्याः शर्यात्यां सुकन्या नाम कन्या, तस्यां प्रमतिर्नाम सुपुत्रः अभवत्। प्रमतेः पत्नी प्रतापी नाम्ना, तस्यां रुरुः नाम श्रेष्ठतपस्वी पुत्रः जातः। तस्मिन्नेव काले स्थूलकेशः नाम मुनिः प्रसिद्धः आसीत्, सः तपस्वी, धर्मात्मा, सत्यव्रतः च।" "तदा दिव्या मेनका नाम अप्सरः, त्रैलोक्यवन्दिता, तटाकतीरे क्रीडन्ती, विश्वावसुः गर्भं धारयित्वा, तत्र कन्यां त्यक्तवती। स्थूलकेशाश्रमं गत्वा, तां कन्यां तटे स्थापयित्वा निर्गता। मुनिः तां कन्यां दृष्ट्वा, गृहं नीतवान्, प्रहृष्टः तां प्रामद्वारां नाम कृत्वा पालयामास।" "कालान्तरे सा यौवनं प्राप्तवती, सर्वलक्षणसम्पन्ना अभवत्। तां दृष्ट्वा रुरुः कामबाणैः विद्धः।" एवमुक्ते, परीक्षित् उवाच—"रुरुः कामार्तः स्वाश्रमं गतः, पितरि सुप्ते, दुःखितः तिष्ठन्, पितरं पप्रच्छ—कस्मात् त्वं शोकाकुलः, रुरो?" सः कामार्तः प्रत्युवाच—"स्थूलकेशाश्रमे प्रामद्वरा नाम कन्या वर्तते, सा मम पत्नी भवतु।" ततः प्रमतिः शीघ्रं स्थूलकेशं मुनिं गत्वा, विनयं कृत्वा, प्रहृष्टवदनः, तां दिव्यकन्यां याचितवान्। स्थूलकेशः प्रतिज्ञां कृत्वा—"शुभे दिने दास्यामि"—इति उक्त्वा, विवाहाय सर्वं कृतवान्। प्रमतिः स्थूलकेशश्च, उभौ महात्मानौ, वन्याश्रमे विवाहाय सर्वं सम्यग् व्यवस्थितवन्तौ। तस्मिन्नेव काले, सा कन्या गृहद्वारे क्रीडन्ती, अनवधानतया सुप्तं सर्पं पदेन स्पृष्टवती, सा सुन्दरलोचना।