यदा वासुदेवः हरिः शरीरं त्यक्तवान् इति श्रुत्वा, सः आत्मानं शुद्ध्वा, लोकजननीं श्रीं ध्यानयित्वा, स्वं जीवनं परित्यक्तवान्। ततः अर्जुनः दुःखेन पीडितः प्रभासं गतवान्, तत्र सर्वेषां यथाविधि संस्कारान् कृतवान्। हरिं परीक्ष्य, तस्य शरीरं दृष्ट्वा, काष्ठान् सञ्चित्य, राजा अष्टाभिः पत्निभिः सह तद् दग्धवान्। ततः रामस्य शरीरं रेवत्याः सहितं अग्नौ दग्ध्वा, अर्जुनः द्वारकां गत्वा जनान् नगरात् निर्गमितवान्। तस्य वासुदेवस्य नगरी समुद्रेण प्लाविता, अर्जुनः सर्वान् जनान् गृहीत्वा तत्रतः निर्गतः। मार्गे कृष्णस्य पत्न्यः चौरैः गोपालैः च लुण्ठिताः, सर्वं धनं हरितं, अर्जुनः अशक्तः अभवत्। इन्द्रप्रस्थं आगत्य, अर्जुनः अनिरुद्धस्य पुत्रं वज्रं राज्ये स्थापयित्वा, स्वबलं क्षीणं अभवत्। सः व्यासं दुःखं निवेद्य, महाबाहुः तेन उक्तः — "यदा हरिः त्वं च पुनः जन्मिष्यथः, तदा तव तेजः पुनः अत्यधिकं भविष्यति युगान्तरे।" इति श्रुत्वा, पार्थः नागपुरं गतवान्। तत्र दुःखितः अर्जुनः युधिष्ठिरं राजानं सर्वं वृत्तान्तं अवदत् — हरिः मृतः, यादवाः नष्टाः। तदा राजा सुवर्णगिरिं गन्तुं निश्चित्य, उत्तरायाः पुत्रं त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि राज्ये स्थापयित्वा, द्रौपदीं भ्रातृभिः सह वनं गतः, हस्तिनापुरे त्रयस्त्रिंशद्वर्षाणि राज्यं कृत्वा। हिमालयं प्राप्त्वा, पृथायाः षड्वंशजाः जीवनं त्यक्तवन्तः, परीक्षित् धर्मज्ञः सर्वान् जनान् रक्षितवान्। सः राजा अक्षयः षष्टिवर्षाणि राज्यं कृतवान्, पशुपालनं प्रियं कृत्वा, महावनं प्रविष्टः। मध्याह्ने शरपीडितं मृगं अन्वेषयन्, उत्तरायाः पुत्रः स्वयं तृषार्तः, श्रान्तः, क्षुधितः अभवत्। उष्णेन पीडितः, समीपे मुनिं दृष्ट्वा, सः राजा मुनिं ध्यानस्थितं दृष्ट्वा, जलं याचितवान्। मुनिः मौनं स्थित्वा, उत्तरं न दत्तवान्; तदा राजा तृषार्तः, धनुषाग्रे मृतसर्पं गृहित्वा, तं मुनेश्वरस्य ग्रीवायाम् स्थापितवान्। सर्पः स्थापितः अपि, श्रेष्ठः मुनिः न किंचित् उक्तवान्। ध्याननिष्ठः मुनिः न चलितः, राजा स्वगृहं प्रत्यागतः; मुनेः पुत्रः गोमातृजः, तपस्वी, वनसमीपे क्रीडन्, मित्रैः श्रुत्वा — "तव पितुः ग्रीवायां सर्पः स्थापितः।" इति। "मृतः सर्पः तत्र स्थापितः," इति श्रुत्वा, सः क्रोधितः अभवत्। क्रुद्धः, हस्ते जलं गृहित्वा, राजानं शप्तवान् — "यः मम पितुः ग्रीवायां मृतसर्पं अद्य स्थापयत्, तं तक्षकः सप्तरात्रेषु दंशिष्यति।" इति। ततः मुनिपुत्रस्य शिष्यः राजानं गृहस्थं दृष्ट्वा, शापं निवेदितवान्। ब्राह्मणस्य शापं श्रुत्वा, अभिमन्युपुत्रः अपरिहार्यं मन्यते, वरिष्ठान् मन्त्रिणः सम्बोध्य, उक्तवान् — "ब्राह्मणेन शप्तः अस्मि, वैरभावेन। किं कर्तव्यम्, मन्त्रिणः? साधनं विचिन्त्यताम्। मृत्युः अनिवार्यः वेदवाच्यः।" "तथापि, शास्त्रेण नियतं प्रयत्नं कर्तव्यं बुद्धिमद्भिः। केचित् उपायं अन्वेष्टव्यम् इति मन्यन्ते। उपायेन कार्याणि सिद्ध्यन्ति, नान्यथा। रत्नमन्त्रौषधीनां शक्तिः दुर्ज्ञेया। यदि रत्नसम्पन्नैः किमपि न शक्यते, तर्हि किल मुनिपत्नी सर्पदष्टा मृत्युः पुनः जीविता?" "सः किल मुनिः अर्धं जीवनं दत्त्वा अप्सरसं पुनः जीवितवान्। परं, दैवबलवति, बुद्धिमन्तः न कदापि तद् विश्वसन्ति। मन्त्रिणः एतत् प्रत्यक्षं पश्यन्तु। स्वर्गे भूमौ वा कः दैवं विजित्य जीवति?" "दैवं स्थिरं कृत्वा, प्रयत्नं विना स्थातव्यम्; अथवा, वैराग्यं कृत्वा, भिक्षुः सर्वत्र भ्रमति। गृहेषु गृहस्थानां, आमन्त्रितः अनामन्त्रितः वा, यद् यद् यदृच्छया वा मुखे स्थाप्यते —" "प्रयत्नं विना अन्नं कथम् उदरं गच्छेत्? प्रयत्नः कर्तव्यः; यदि सिद्धिः न आगच्छेत्, तर्हि —" "तर्हि दैवं आश्रयेत्, इति बुद्धिमन्तः वदन्ति।" मन्त्रिणः पृष्टवन्तः — "कः मुनिः अर्धजीवनं दत्त्वा प्रियतमा जीवितवान्? सा कथं मृतवती, महराजन्? विस्तरेण वद।" राजा उक्तवान् — "भृगुपत्नी, रूपवती, पुलोमा नाम आसीत्।" "तस्याः च्यवनः नाम प्रसिद्धः मुनिः जातः। च्यवनस्य शर्यातेः कन्या सुकन्या नाम सुन्दरी।" "तस्याः प्रसिद्धः, समृद्धः पुत्रः प्रमतिः जातः। प्रमतेः प्रियपत्नी प्रतापी नाम।" "ततः रुरुः नाम पुत्रः जातः, तपस्वी श्रेष्ठः। तस्मिन् काले स्थूलकेशः नाम प्रसिद्धः मुनिः आसीत्।" "सः तपोनिष्ठः, धर्मज्ञः, सत्यनिष्ठः पूज्यः आसीत्। तत्र मेनका नाम अप्सरा, पूजिता, श्रेष्ठा...