धृतराष्ट्रः प्रतिदिनं तु तिक्तानि वचनानि शृण्वन् दुःखमगात्, परन्तु धर्मात्मा युधिष्ठिरः तं सान्त्वयन्, “एष मूढः” इति मनसि चिन्तयन् स्थितवान्। एवं अष्टादशवर्षाणि शोकसहितः तत्र वसन्, धृतराष्ट्रः धर्मपुत्रं युधिष्ठिरं वनं गन्तुमनुज्ञां याचितुमुपागच्छत्। तदा स राजा धर्मपुत्रं प्रार्थयामास—“अद्य मम पुत्राणां निमित्तं नियतां पिण्डदानकर्मां कर्तुमिच्छामि। भीमः सर्वेषां तु पिण्डदानं कृतवान्, न तु मम पुत्राणां, पूर्ववैषम्यं स्मरन्। यदि त्वं मे वित्तं ददासि, पिण्डदानं च करोषि, तर्हि अहं तपः कर्तुं वनं यास्यामि, येन स्वर्गफलमवाप्नुयाम्।” विदुरस्य प्रोत्साहनेन धर्मात्मा युधिष्ठिरः एकान्ते शुद्धचित्तः धृतराष्ट्राय याचमानाय वित्तं दातुं निश्चितवान्। ततः स्वमन्त्रिणः आहूय भूमिपतिः उवाच—“भगवन्तः, पिण्डार्थिनं पितरं वित्तं अहं दास्यामि।” तस्य ज्येष्ठभ्रातुः वचः श्रुत्वा अनन्तवीर्यः भीमः सभायां रोषमाविष्टः सन्ददर्श। स उवाच—“दुर्योधनस्य कृते वित्तं दातव्यमिति चिन्त्यते—किमधिकं मूढत्वात्? अन्धोऽपि सुखं लभते, एतादृशात् मूढत्वात् किमन्यत्? तव कुशल्येन वयं वनवासे दुःखमास्म, महाभागा द्रौपदी तेन दुष्टेन हृता। तव प्रसादेन वयं विराटगृहे जीवितवन्तः, सर्वे च वयं मत्स्यबलवत्याः सेवकत्वं प्राप्तवन्तः। यदि त्वं न रानी अभवः, कथं नाशः न स्यात्? अहं मगधं हत्वा विराटस्य भर्ता अभवम्। विजयी बृहन्नला कथं शिशोः नर्तकी जातः? वज्रभुजो वासवपुत्रः स्त्रीरूपं धृत्वा स्थितवान्। गाण्डीवभूषिते हस्ते कङ्कणैः शोभिते जातः; मानुषरूपं धारयित्वा, किमतः दुःखतरम्? शिरसि वेणीकृत्य, नेत्रयोः अञ्जनं कृत्वा, शीघ्रं खङ्गं गृह्णामि, छिनद्मि—अन्यथा सुखं नास्ति। राजानं अनपृच्छ्य गृहं अग्निं स्थापयित्वा, दग्धुमिच्छन्, दुष्टबुद्धिः पुरोचनः दग्धः। सर्वे कीचकाः अपि नृपतिं अनपृच्छ्य हताः, न तु सर्वे धृतराष्ट्रपुत्राः स्त्रीभिः सह हताः। तव मूढता एव अस्मान् गन्धर्वेभ्यः विमुक्तवान्; दुर्योधनादयः शत्रवः बद्धाः। अद्य त्वं दुर्योधनस्य कृते वित्तं दातुमिच्छसि; नृपते, अहं न दास्यामि, त्वया बहुधा प्रेरितोऽपि। इत्युक्त्वा भीमः त्रिभिः परिवृतः निर्गतः, धर्मपुत्रः तु धृतराष्ट्राय बहु वित्तं दत्तवान्। सः पुत्राणां विधिना पिण्डदानं कृत्वा, अम्बिकासुतः धृतराष्ट्रः ब्राह्मणेभ्यः दानानि दत्तवान्। सर्वाणि पिण्डदानकर्माणि समाप्त्य, राजा गान्धारीसहितः शीघ्रं वनं प्रविवेश, कुन्तीविदुराभ्यां सह। सञ्जयेन ज्ञातः सः धृतराष्ट्रः प्रस्थितवान्; पुत्रैः निरोध्यमानापि शूरसेनतनया कुन्ती अपि प्रस्थिता। भीमसेनः विललाप, अन्ये च कौरवाः; गङ्गातटात् प्रत्यागत्य सर्वे हस्तिनपुरं गतवन्तः। ते जाह्नव्याः तटे, पुण्ये शतायूपाश्रमे गत्वा, तत्र तृणैः कुटीरं निर्माय, एकचित्ताः तपः कृतवन्तः। षड्वर्षाणि तत्र व्यतीयुः; तपस्विनः गत्वा, युधिष्ठिरः विरहात् एवमुवाच—“स्वप्ने अहं कुण्तीमपश्यं, कृशां वनवासिनीं; मम मनः अपि मातरं पितरं च द्रष्टुमिच्छति। यदि सर्वे इच्छन्ति, विदुरं महात्मानं, सञ्जयं च धीमतं द्रष्टुं गच्छामः—एष मम भावः।” ततः सर्वे भ्रातरः, सुभद्रा, द्रौपदी, विराटकन्या च, नगरवासिभिः सह, समागताः। पाण्डवाः, मिलनकाङ्क्षिणः, सर्वजनैः सह शतायूपाश्रमं प्राप्य, तत्र सर्वान् अपश्यन्। विदुरं न दृष्ट्वा, धर्मराजः पृष्टवान्—“क्व विदुरः, स पण्डितः?” तं अम्बिकासुतः प्रत्युवाच—“सारथिः विरक्तः, उदासीनः, निरुपाधिकः, एकान्तवासी, आत्मनि नित्यं चिन्तयन् विचरति।” द्वितीये दिने, युधिष्ठिरः गङ्गातटं वनमगच्छन्, तपसि स्थितं कृशं विदुरं अपश्यत्। तम् दृष्ट्वा राजा उवाच—“नमस्ते युधिष्ठिरः।” इति श्रुत्वा विदुरः स्थाणुवत् अचलं स्थितवान्, हे पापशून्य। तदा तस्य मुखात् अद्भुतं तेजः निष्क्रान्तं, युधिष्ठिरस्य मुखे प्रविष्टम्, तयोः धर्मस्वरूपत्वात्। ततः सारथिः देहमत्यजत्; युधिष्ठिरः अतिविलप्य, तस्य दाहाय समुपक्रमत्। तदा निराकारः शब्दः आकाशात्—“सः विरक्तः, दाहार्हः नास्ति; यथेष्टं गच्छ, राजन्”—इति। एतद् श्रुत्वा, सर्वे भ्रातरः शुद्धगङ्गाजले स्नात्वा, गत्वा धृतराष्ट्राय सर्वं न्यवेदयन्। पाण्डवाः सर्वे तत्रैव आश्रमे नगरवासिभिः सह स्थितवन्तः; तत्र सत्यवतीसुतः व्यासः, नारदः च आगतवन्तौ। अन्ये च महर्षयः धर्माश्रमे समागताः। तदा कुन्ती, तत्र स्थितं शुभदर्शनं व्यासं प्रति वाक्यमभाषत।