ऋषयः स्नानदानादिकृत्यं सम्पाद्य कुन्तीं पञ्चपुत्रसमेतां हस्तिनापुरं नीतवन्तः। तेषां आगमनं ज्ञात्वा भीष्मविदुरादयः सर्वे धृतराष्ट्रनगरं गताः, तत्र सर्वे समवेताः। तदा जनाः सर्वे पृष्टवन्तः—"एते केषां पुत्राः, सुन्दरी?" पाण्डोः शापं विज्ञाय कुन्ती दुःखेन पीडिता बभूव। सा उवाच—"एते देवपुत्राः कुरुवंशसम्भूताः।" निश्चयं कर्तुं कुन्ती सर्वान् देवतान् आहूय समाह्वयत्। देवाः आकाशे प्रकट्य उक्तवन्तः—"एते अस्माकं एव पुत्राः।" भीष्मः तेषां वचांसि मान्यं कृत्वा देवपुत्रान् पूजयामास। भीष्मादयः हृष्टहृदया मातरं पुत्रैः सह नागपुरं नीतवन्तः, तत्र च भक्त्या पालयामासुः। एवं पार्थाः गङ्गासुतभीष्मेण जाताः संरक्षिताश्च। एवं पाण्डवानां जन्मकथा तथा गतानां दर्शनवर्णनं च प्रवक्ष्यामि। सूतः उवाच—पञ्चानां भार्या द्रौपदी पूजिता पतिसंयुता चासीत्; सा पञ्चभ्यः पुत्रान् अप्रतिमरूपधरान् अलभत। अर्जुनस्य भार्या कृष्णस्य भगिन्यभवत्—सुभद्रा नाम, या पूर्वं जिष्णुना हृताऽभूत्, या च हरिणा पूजिता। तस्यां महावीर्यवान् अभिमन्युः जातः, यः रणाङ्गणे हतः; तत्रैव द्रौपद्याः अपि पुत्राः निहताः। अभिमन्योः पत्न्याः, विराटतनयायाः, गर्भे एकः पुत्रः जातः, स च बाणाग्निना हतः। तस्य भ्रातृपुत्रस्य कृष्णः स्वयमेव जीवनं पुनर्दत्तवान्—द्रोणबाणाग्निदग्धं तम् अद्भुतबलात् पुनरुत्थापितवान्। यः कुलक्षये सति जातः उत्तमः पुत्रः, स पृथिव्यां परीक्षित् इति ख्यातिं गमितवान्। धृतराष्ट्रस्य पुत्रेषु निहतेषु, सः शोकातुरः पाण्डवराज्ये स्थितः, भीमस्य कठोरवाक्यबाणैः च पीडितः। गान्धारी अपि तत्रैव पुत्रशोकातुरा वसति स्म; धर्मपुत्रः युधिष्ठिरः दुःखितः तौ अहर्निशं सेवितवान्। विदुरः धर्मात्मा तौ ज्ञानचक्षुषा बोधयामास; युधिष्ठिरस्य अनुमत्या भ्रातुः समीपे स्थितवान्। धर्मपुत्रः अपि तं पितरं पुत्रशोकजन्यं दुःखं विस्मारयितुमिव सेवां कृतवान्। वृद्धः यथा शृणोति, तथा भीमः क्रुद्धः तीक्ष्णवाक्यैः बाणवत् तं ताडयामास, सर्वे च तानि वाक्यानि शुश्रुवुः। "मया तव पुत्राः, पापदृष्ट, युद्धे निहताः; दुःशासनस्य रक्तं पीत्वा महत् तृप्तिं प्राप्तवान्।" "अयं अन्धः मदीयं अन्नं लज्जया विना भुङ्क्ते—गृध्रः श्वा वा इव; व्यर्थं जीवति।" इति प्रतिदिनं तं कठोरवचनानि श्रोत्रे न्यवेशयत्; किन्तु धर्मात्मा तं सान्त्वयामास—"एष मूढः" इति। एवं शोकस्यान्तरे अष्टादशवर्षाणि तत्र स्थित्वा, धृतराष्ट्रः धर्मपुत्रं युधिष्ठिरं वनं गन्तुमनुज्ञां याचितवान्। स राजा युधिष्ठिरं प्रार्थितवान्—"अद्य मम पुत्राणां श्राद्धं कर्तुमिच्छामि।" "भीमः सर्वेषां श्राद्धं कृतवान्, किन्तु मम पुत्राणां न कृतवान्, पूर्वद्वेषं स्मरन्।" "यदि त्वं वित्तं दास्यसि श्राद्धं च करिष्यसि, तर्हि अहं स्वर्गफलदं तपः कर्तुं वनं गमिष्यामि।" विदुरस्य प्रेरणया धर्मात्मा धर्मपुत्रः गोप्यं धृतराष्ट्राय वित्तं दातुम् अभिप्रेत्य निश्चितवान्। स्वमन्त्रिणः आहूय पृथ्वीपतिः उवाच—"भाग्यवन्तः, पितरं श्राद्धकामं वित्तं दास्यामि।" ज्येष्ठस्य वचनं शृण्वन् अनन्तवीर्यः हनुमान् सभायां रोषात् उवाच—"वित्तं देयं, दुर्योधनस्य कृते—किं बहुना? अन्धः अपि सुखं लभते; इतः मूढतरं किमस्ति?" "तव दूषितया मन्त्रणा वयं वनं गतवन्तः, द्रौपदी च दुष्टेन नीताऽभूत्।" "तव प्रसादात् विराटगृहे वासः, सर्वे च वयं मत्स्यसेवकाः अभवाम।" "त्वं यदि नाभवः, कथं नाशः न स्यात्? अहं मगधं हत्वा विराटस्य पाकशास्त्रज्ञः अभवम्।" "विजयी बृहन्नला बालस्य नर्तकी कथं जाताऽभूत्? इन्द्रपुत्रः स्त्रीरूपधारी।" "गाण्डीवधरकरौ कङ्कणैः शोभितौ; मानुषरूपं गृहीत्वा, किमन्यत् दुःखतरं?" "केशपाशबन्धने नेत्रे अञ्जनं दृष्ट्वा, खड्गं गृहीत्वा शीघ्रं छिनदामि—अन्यथा सुखं न।" "राज्ञं अनपृच्छ्य अग्निं गृहे दत्तवान्; दग्धुमिच्छन् पूरोचनः दग्धः।" "कीचकाः सर्वे निहताः, न तु राज्ञा पृष्ट्वा; न तु धृतराष्ट्रपुत्राः स्त्रीभिः सहिताः निहताः।" "राजन्, तव मूढता गन्धर्वेभ्यः अस्मान् मोचयत्; दुर्योधनादयः शत्रवः अपि बद्धाः।" "अद्य त्वं दुर्योधनस्य कृते वित्तं दातुमिच्छसि; अहं न दास्यामि, यद्यपि त्वया बहुधा प्रेर्ये।" एवं उक्त्वा भीमः त्रिभिः परिवृतः निर्गतः; धर्मपुत्रः धर्मात्मा धृतराष्ट्राय बहुवित्तं दत्तवान्।