कदाचित् धर्मसम्बद्धे संवादे प्रवर्तमाने नृपतिः मुनिना सुयुक्तं धर्मवचनं श्रुत्वा तदर्थं मनसि न्यधात्। मुनिना हि उक्तं—“अपुत्रस्य स्वर्गमार्गो नास्ति, हे रिपुंसूदन; तस्मात् यथाकथञ्चित् पुत्रोत्पत्तिः साधनीया।” पुत्रः हि अंशतः जातः, कुमारीजः, क्षेत्रजः, कण्टकजः, कुम्भसंभवः, गृहीतः, दत्तः, क्रीतः, अरण्ये प्राप्तः इत्यादयः नव प्रकाराः निर्दिष्टाः। एतेषां प्रत्येकः पूर्वस्मात् हीनतरः इति निष्कर्षः। एवं धर्मवचनं श्रुत्वा सः राजा कुन्त्यै कमललोचनाय उक्तवान्—“त्वं शीघ्रं तपस्यन्तं मुनिं उपगम्य पुत्रं जनय। मम आज्ञया त्वयि दोषः नास्ति; पूर्वं हि वसिष्ठेन सौदासः नाम पुत्रः राज्ञ्यां जातः इति श्रुतं मया।” ततः कुन्ती प्रत्युवाच—“मम पूर्वं दुर्वाससा प्रदत्तः कामदः मन्त्रः अस्ति, येन यं देवतां स्मरामि, सः निश्चितं आमन्त्रितः मम समीपम् आगच्छति।” पतिसंमतेन, श्रेष्ठं धर्मं अनुस्मरन्ती सा कुन्ती मन्त्रस्य प्रयोगं कृत्वा प्रथमं पुत्रं धर्मराजं युधिष्ठिरं अलभत्। ततो वायोः संयोगेन वृकोदरः, इन्द्रस्य प्रसादात् अर्जुनः अपि जातः। एवं वर्षे वर्षे त्रयः महाबलिनः पुत्राः कुन्त्याः अभवन्। तदा मद्री पतिं पाण्डुं प्रार्थयामास—“मम अपि पुत्रं दातुमर्हसि, हे महाबाहो; किं करवानि? दुःखं मम अपाकुरु।” ततो दयार्द्रा कुन्ती पतिसंमतेन मन्त्रं तस्यै दत्तवती। मद्री अपि मन्त्रस्य प्रयोगेन अश्विनीकुमारौ स्मृत्वा, मद्रराजसुता, तेजस्विनी, नकुलसहदेवौ अप्यजनयत्। एवं पाण्डवानां पञ्च पुत्राः, देवसंभूताः क्षेत्रजा अपि, वर्षे वर्षे तस्मिन्नरण्ये अभवन्। कदाचित् पाण्डुः मद्रीं तपोवनमध्ये एकाकिनीं दृष्ट्वा, कामवशात् तां आलिङ्गितवान्, स्वशापमपि विस्मृत्य। सा पुनः पुनः प्रतिषेधयन्ती “मा, मा, मा” इति उक्तवती, किन्तु सः ताम् आलिङ्ग्य भूमौ पतितः। यथा लता वृक्षात् छिन्ना पतति, तथा सा अपि युवती पतित्वा अतीव शोकं निन्ये। ततः कुन्ती अपि शिशुभिः सह रुदती तत्र आगता; महर्षयः अपि शब्दं श्रुत्वा समागच्छन्। पाण्डुः मृतः; सर्वे मुनयः धर्मनिष्ठाः गङ्गातटे अग्निना तस्य दाहसंस्कारं कृतवन्तः। मद्री पतिसहगमनाय संकल्प्य, स्वपुत्रौ कुन्त्यै न्यवेदयत्, धर्मनिष्ठां पतिव्रतानां सत्यं पालयन्ती। ततः सर्वे मुनयः जलांजलिप्रदानाद्यनुष्ठानानि कृत्वा, कुन्तीमपि पञ्चपुत्रैः सह हस्तिनापुरं नीतवन्तः। तेषां आगमनं विज्ञाय भीष्मविदुरादयः नगरं गत्वा, धर्मराजस्य समीपे समागच्छन्। सर्वे जनाः पृष्टवन्तः—“कस्य एते पुत्राः, हे सुश्रुवः?” कुन्ती, पाण्डोः शापं स्मृत्वा, दुःखिता अभवत्। सा उत्तरम् अददात्—“एते देवतानां पुत्राः, कुरुवंशसम्भूताः।” प्रमाणार्थं कुन्ती सर्वान् देवताः आह्वयत्। देवाः आकाशे प्रकट्य उक्तवन्तः—“एते अस्माकं एव पुत्राः।” भीष्मः तेषां वचनं सम्मान्य, देवपुत्रान् पूजितवान्। भीष्मादयः हृष्टहृदयाः तान् पुत्रान् मातरं च नागपुरं नीत्वा, भक्त्या पालयामासुः। एवं पार्थाः भीष्मेण गङ्गेयेन जाताः रक्षिताश्च। इति पाण्डवानां कथा, तेषां च प्रस्थानस्य वर्णनं। सूतः उवाच—पञ्चानां पतिना द्रौपदी पूजिता, पतिसंयुता, पञ्च पुत्रान् अतीव सुन्दरान् अलभत्। अर्जुनस्य भार्या कृष्णस्य भगिनी सुभद्रा, या पूर्वं जिष्णुना हृतापि, हरिणा पूजिता। तस्यां महावीर्यः अभिमन्युः जातः, यः रणभूमौ हतः; तत्रैव द्रौपद्याः अपि पुत्राः निहताः। अभिमन्योः पत्नि, विराटतनया, अतीव सुन्दरी, अन्ते पुत्रं अलभत्, किन्तु सः अपि शराग्निना हतः। तस्य भ्रातृपुत्रः कृष्णेन स्वयमेव जीवितः कृतः, द्रोणशराग्निना दग्धः अपि, कृष्णस्य अद्भुतशक्त्या। यतः वंशे क्षयं गच्छति, तदा उत्तमः पुत्रः जातः, सः पृथिव्यां परीक्षित् इति विख्यातः। यदा तस्याः पुत्राः निहताः, तदा धृतराष्ट्रः शोकातुरः पाण्डवराज्ये निवसन्, भीमस्य तीक्ष्णवाक्यशरैः पीडितः। गांधारी अपि तत्रैव, पुत्रशोकदुःखातुरा, युधिष्ठिरः दुःखितः तौ अहर्निशं सेवितवान्। विदुरः धर्मात्मा तौ ज्ञानचक्षुषा बोधयामास, युधिष्ठिरस्य अनुमत्याः भ्रातरं समीपे स्थितवान्। धर्मपुत्रः अपि पित्रे सेवां कृतवान्, पुत्रनाशजनितं दुःखं विस्मारयितुमिव। वृद्धः यथाश्रुतं, भीमः क्रुद्धः तीक्ष्णवाक्यैः तं ताडितवान्, सर्वान् श्रोतृन् श्रोतुम् अर्हयन्। “मया तव सर्वे पुत्राः, हे पापदृष्ट, युद्धे निहताः; दु:शासनस्य रक्तं पीत्वा परितुष्टोऽस्मि।” “एष अन्धः मया दत्तं अन्नं लज्जया विना खादति, गृध्रः श्वा वा इव; व्यर्थं जीवति अयम्।” एवं पाण्डवानां दिव्यसम्भवः, तेषां दुःखानि, तेषां च वंशपरम्परा इति पवित्रा कथा प्रवहति।