चतुर्मासव्रतकालः समुपस्थितः। तस्मिन्नेव समये, द्विजश्रेष्ठे, दुर्वासाः ऋषिः कुन्त्याः गृहं आगच्छत्। कुन्ती तं महर्षिं श्रद्धया सेवितवती, तस्य प्रसन्नता प्राप्ता। ततः दुर्वासाः कुन्त्यै दिव्यं मन्त्रं दत्त्वा अवदत्—येन मन्त्रेण यः कश्चन देवः आह्वय्यते, सः स्वयमेव आगत्य इच्छितं वरं ददाति। ऋषेः गमनानन्तरं, कुन्ती स्वगृहे स्थित्वा तं मन्त्रं परीक्षितुं चिकीर्षन्ती मनसि चिन्तयामास—कं देवम् आह्वयेयम्। तदानीं सूर्यः उदितः तया दृष्टः। कुन्ती तं मन्त्रं जपित्वा, तस्मिन्नेव क्षणे, दीप्तमानं सूर्यं आह्वयत्। सूर्यः स्वदीप्तमण्डलात् मानवस्वरूपं परमसौन्दर्ययुक्तं स्वीकृत्य, आकाशात् अवतरन्, तस्याः कक्ष्यायां समीपः प्रकटितः। तं देवम् आगच्छन्तं दृष्ट्वा, कुन्ती अत्याश्चर्यं प्राप्य, कम्पमाना, स्त्रीत्वस्य परिणामं त्वरितं अनुभूय। अञ्जलिं कृत्वा, सुष्मिताक्ष्या, सूर्यं प्रति उवाच—‘अद्य तव आगमनात् अहं अत्यन्तं तुष्टा; त्वं स्वं लोकं पुनः प्रतिपद्य।’ सूर्यः उवाच—‘कुन्ति, तव मन्त्रबलात् अहं आह्वितः अस्मि; किं कारणं यत् त्वं मां आह्वयित्वा, मम सन्निधौ स्थित्वा, मां न पूजयसि?’ पुनः सूर्यः ताम् अभ्यर्थयामास—‘श्यामलाक्षि, कामेन आविष्टः अस्मि; भक्त्या मयि सन्निहिता, त्वं मां स्वीकुरु, मन्त्रबलात् अहं तव वशे अस्मि। सह रमस्व।’ कुन्ती विनयेन उवाच—‘अहं कन्या अस्मि, धर्मज्ञ, सर्वसाक्षिन् तव नमः। कुलीन्या कन्या न निन्द्या, धर्मवत् त्वम्।’ सूर्यः प्रत्युत्तरं दत्तवान्—‘अद्य व्यर्थं गच्छन् अहं महत् लज्जां अनुभवामि; निश्चितं सर्वदेवानां चर्चायाः विषयः भविष्यामि।’ पुनः सूर्यः उग्रं वचनं प्राह—‘यदि त्वं मया न रमसे, तर्हि मन्त्रदातृ ब्राह्मणं तथा त्वां अपि कठोरं शापयिष्यामि।’ सूर्यः सान्त्वनं दत्तवान्—‘तव कन्यात्वं अक्षुण्णं भविष्यति; लोकाः न जानन्ति, सुन्दरवदने। तव पुत्रः मम तुल्यः भविष्यति।’ एवं उक्त्वा, सूर्यः कुन्त्याः संगमं कृत्वा, तस्याः अभिलषितं वरं दत्त्वा, स्वं लोकं प्रत्यगच्छत्। कुन्ती, गूढे कक्ष्ये, गर्भं धारयन्ती, तं रहस्यं केवलं धात्रीं तथा प्रियसख्यं ज्ञापयामास; न तस्याः माता, न अन्यः कश्चन। गूढं गृहे पुत्रः जातः, अत्यन्तरम्यः, दीप्तकवचकुण्डलयुतः। सः द्वितीयः सूर्यः इव, दिव्यकुमारः इव आसीत्। कुन्ती, तं पुत्रं धात्र्याः हस्ते समर्प्य, लज्जया व्याकुला, वाक्यं उवाच। धात्री तां सान्त्वयामास—‘किं चिन्तयसि, सुकुमारबाहु? अहं तव सहाय्या अस्मि।’ कुन्ती पुत्रं संदूकमध्ये स्थाप्य, व्यथिता वदति—‘किं करिष्यामि, पुत्रदुःखेन संतप्यमाना? त्वां, जीवितसमा प्रियं, त्यक्तुं यत्नयामि। दुर्भाग्यवती अहं, सर्वलक्षणयुक्तं त्वां त्यजामि।’ ‘निराकारी-साकारी देवी अम्बिका त्वां रक्षतु; विश्वमाता कात्यायनी, कामदायिनी, स्वं दुग्धं ददातु। कदा तव पद्ममुखं पश्यामि, प्रियतमं? एकाकी वनमध्ये त्वां त्यजामि, सूर्यपुत्र, पतिता इव अहं।’ ‘पूर्वजन्मनि त्रिलोकजननीं न पूजितवती, न शुभदेवीपद्मं ध्यानं कृतवती। अतः पुत्र, अहं सदा दुर्भाग्यवती; पुनः वनमध्ये त्वां त्यजित्वा, तपः करिष्यामि, स्वकृतं पापं स्मरन्ती।’ सूतेन उक्तम्—एवं उक्त्वा, कुन्ती पुत्रं संदूकमध्ये स्थाप्य, जनैः दृष्टिभयात्, धात्र्यै समर्प्य। ततः कुन्ती, भयभीता, स्नानं कृत्वा, पितृगृहं स्थितवती। तया प्रेषितः संदूकः अधिरथेन प्राप्तः। राधा, अधिरथस्य पत्नी, पुत्रकामना आसीत्; अतः कर्णः, बलवान्, वीरः, अधिरथस्य गृहे पालितः। कुन्ती, कन्या, स्वयंवरे पाण्डुं पतिं स्वीकृतवती; माद्री, शुभा, मद्रराजकन्या, अन्यपत्नी अभूत्। पाण्डुः वनमध्ये विहरन्, मृगसङ्गमे रममाणं ऋषिं मृग इति मन्यते, हत्वा। तदानीं, ऋषिः क्रुद्धः, पाण्डुं शप्तवान्—‘स्त्रीसंयोगे मृत्युः निश्चितः।’ शापात् पाण्डुः दुःखितः, राज्यं परित्यज्य, वनं गतः, दुःखेन क्लिश्यमानः। कुन्ती-माद्री, पतिसेवा-धर्मनिष्ठे, तं अनुगम्य, महर्षिभिः सह, गङ्गातटे स्थित्वा, पाण्डुः आश्रमेषु धर्मश्रवणं, तपश्च, आचरन्। एकदा, धर्मविषये संवादे, राजा ऋषिणा धर्मसम्बद्धं प्रश्नं श्रुतवान्। ‘अपुत्रस्य स्वर्गगमनं न भविष्यति, शत्रुसूदन; पुत्रोत्पत्तिः सर्वथा साधनीया।’ पुत्रः अंशतः, कन्यायाः, क्षेत्रजः, कूपजः, पालितः, कूपजः, पतिपालितः, अव्यवहितः, क्रीतः, वनजः च। अन्यस्य दत्तः, धनग्राही पुत्रः; प्रत्येकः पूर्वतः हीनः इति निश्चितम्। एतद् श्रुत्वा, पाण्डुः कुन्त्यै पद्माक्ष्यै उवाच—‘शीघ्रं तपस्विनं ऋषिं समीपं गत्वा, पुत्रं उत्पादय।’ ‘मम आज्ञया, दोषः न अस्ति; पूर्वं वसिष्ठेन सौदासः पुत्रः रानीं प्रति उत्पादितः इति श्रुतम्।’ कुन्ती प्रत्युत्तरं दत्तवती—‘मम मन्त्रः अस्ति, दुर्वासेन पूर्वं दत्तः, यः सर्वकामदः, नित्यं सफलः।’ ‘यं देवम् मन्त्रेण आह्वयामि, सः निश्चितं आगच्छति।’ पत्न्याः आज्ञया, धर्मस्मरणं कृत्वा, कुन्ती प्रथमं पुत्रं युधिष्ठिरं उत्पादितवती। वायोः पुत्रं वृकोदरं, इन्द्रस्य पुत्रं अर्जुनं; एवं, वर्षे वर्षे, कुन्त्याः त्रयः महाबलिनः पुत्राः अभवन्।