कामेन पीडितः चिन्तया च समाकुलितः स राजा स्वगृहं पुनरागच्छत्। स गृहमुपेत्य न स्नाति, न खादति, न निद्रां लभते स्म। तं तादृशं दुःखितं पितरं दृष्ट्वा देवव्रतः समीपमागत्य तस्य असंतोषस्य कारणं पप्रच्छ। स राजा-शार्दूलं पितरं प्रणम्य देवव्रतः उवाच—"कः स राजा-अजय्यः रिपुः यस्य निग्रहे मया कर्तव्यं? किं ते चिन्ता, राजेन्द्र? सत्यमेव वद।" पुनः सः अवदत्—"कः स पुत्रः यो न दुःखं वेत्ति न च तदपाकरोति? स पूर्वकृतं ऋणं वहितुं जातः, नात्र संशयः।" "दशरथस्य पुत्रः रामोऽपि पितुः आज्ञया राज्यं त्यक्त्वा लक्ष्मणेन जानक्याश्च सह चित्रकूटं पर्वतमगच्छत्। हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः रोहितो नाम, स पिता द्वारा विक्रीतः, दासत्वाय ब्राह्मणस्य गृहे समर्पितः। तथा जीगर्तस्य श्रेष्ठः पुत्रः शुनःशेपः, पिता द्वारा क्रीतः, यूपे बद्धः, गाधेः पुत्रेण पश्चात् विमुक्तः।" "जामदग्न्यः अपि पितुः आज्ञया मातुः शिरः छित्तवान्—दुष्करं कर्म, किन्तु गुरोः आज्ञा गुरुतरा।" "एष ते शरीरं, नाहं तस्य योग्यः। किं करवानि? यावत्संमितोऽहं तव दुःखं नास्ति; अशक्यं अपि ते साधयिष्यामि। किं ते चिन्ता, राजन्? अद्य बाणमादाय तां निवारयिष्यामि। यदि मम देहेन तव कार्यं सिध्यति, तव मनोरथः विफलो न भवेत्।" "स पुत्रः निन्द्यः, यो समर्थोऽपि पितुः कामं न साधयति; तादृशस्य पुत्रस्य जन्मनापि किं फलम्, यः पितुः चिन्तां न निवर्तयति?" एवं पुत्रस्य वाक्यं श्रुत्वा शान्तनुः राजा लज्जया मनसि विवर्णः शीघ्रं प्रत्युवाच—"मम महती चिन्ता, पुत्र, एक एव त्वं मम सुतः, वीरः, महाबलः, गर्वितः च, तथापि युद्धे न प्रवर्तसे।" "मम जीवितं एकपुत्रे एव आश्रितम्; यदि त्वं युद्धे मृतः स्यात्, अहं किं करिष्यामि, अनाथः सन्?" "एषा मम महती चिन्ता, तस्मादद्य दुःखी अस्मि; अन्यत् दुःखं मम नास्ति, पुत्र, यत् तव पुरतः वदामि।" एतत् श्रुत्वा गाङ्गेयः वृद्धान् मन्त्रिणः पप्रच्छ—"राजा अद्य लज्जया मम न वदति।" "राज्ञः चिन्तां पृच्छत, सत्यमेव मम निवेदयत; सर्वं वदत, अहं निःसंशयं करिष्यामि।" ते मन्त्रिणः गत्वा राजानं पप्रच्छुः, कारणं ज्ञात्वा गाङ्गेयाय निवेदयामासुः। स तद् आलोक्य, मन्त्रिभिः सह शीघ्रं मत्स्यगृहं जगाम। स स्नेहेन प्रणम्य जाह्नव्याः पुत्रः वाक्यमिदम् अब्रवीत्— "तव कन्यां पितरं मम दातुमर्हसि, अद्य प्रार्थये। सा मम माता भवतु, अहं तस्याः दासो भविष्यामि।" मत्स्यजीवः उवाच—"आनय, भाग्यवन्, तां भार्यां कुरु; किन्तु तस्याः पुत्रः तव जीवति राज्यं न प्राप्नुयात्।" गाङ्गेयः प्रत्युवाच—"मत्स्यकन्या मम माता भविष्यति; राज्यं न ग्रहीष्यामि; तस्याः पुत्र एव निःसंशयं राज्यं करिष्यति।" मत्स्यजीवः पुनरुवाच—"ते वचनं सत्यम्; तव पुत्रः बलवान् भविष्यति, स एव राज्यं बलात् गृहीत्वा भविष्यति।" गाङ्गेयः अवदत्—"नाहं विवाहं करिष्यामि, न कदापि; मम वचनं सत्यम्, पितरं, भीष्मव्रतमहं गृहीतवान्।" एवं तस्य व्रतम् आकर्ण्य मत्स्यजीवः सतीं सर्वाङ्गसुन्दरीं सत्यवतीं राज्ञे ददौ। एवमुपायेन सत्यवती शान्तनुना सह संयोगं प्राप्तवती; धर्मात्मा राजा व्यासस्य पुनर्जन्म न वेत्ति। एवं सत्यवत्याः शान्तनुना सह संयोगः जातः, तस्यां द्वौ पुत्रौ जातौ, तौ कालबलात् मृत्युमुपेतौ। व्यासस्य बीजेन धृतराष्ट्रः जातः, स चान्धः; यदा स मुनिः दृष्टः, तदा कामयमाना सा नेत्रे निमीलितवती। व्यासं दृष्ट्वा या राजपुत्री श्वेतरूपा अभवत्, तस्मात् व्यासस्य क्रोधेन पाण्डुः जातः, नात्र संशयः। व्यासः तुष्टः सन् दासीं कामविद्यायुक्तां प्रति विदुरं जनयामास, स धर्मांशः, सत्यवादी, शुद्धात्मा। पाण्डुः कनिष्ठः अपि मन्त्रिभिः राज्ये स्थापितः, धृतराष्ट्रः अन्धत्वात् न अधिकारं प्राप। भीष्मस्य अनुमत्या बलवान् पाण्डुः राज्यं प्राप, विदुरः बुद्धिमान् मन्त्रकार्यं प्राप। धृतराष्ट्रस्य द्वे भार्ये—गान्धारी, सुबलस्य पुत्री, द्वितीया वैश्यस्त्री, गृहकर्मणि निष्ठिता। पाण्डोः अपि द्वे भार्ये, वेदविद्भिः उक्तम्—कुन्ती शूरसेनस्य पुत्री, मद्री च मद्रदेशजा। गान्धार्या शतं पुत्राणां दीप्तिमन्तः जाताः; वैश्याया अपि प्रियः पुत्रः युयुत्सुः जातः। कुन्ती, पितुः गृहे कन्या सती, आदौ सूर्यस्य तेजसा कर्णं जनयामास, तदनन्तरं पाण्डवे पत्नीत्वं प्राप्तवती। ऋषयः पप्रच्छुः—"सूत, ऋषिसत्तम, एष किमद्भुतं त्वया कथ्यते? पुत्रः पूर्वं जातः, पुनः पाण्डवे विवाहः कृतः।" "कथं कन्यायाः सूर्याज्जन्म कर्णस्य जातम्? विस्तारतः वद। कथं सा पुनः कन्या जात्वा पाण्डवे विवाहिता?" सूतः उवाच—"कुन्ती शूरसेनस्य पुत्री, बाल्ये कन्या सती, कुन्तीभोजेन याचिता। सा कन्या कुन्तीभोजेन स्वकन्येति गृहीता, सुमधुरा स्मितवती सती, सौरभ्ययुक्तं मुनिं सेवायै नियुक्ता।