राजा सन्तानुः नदीतीरे स्थितां रमणीं दृष्ट्वा, तस्याः रूपसौरभं च विलोक्य, मनसि चिन्तयामास—"काऽयं स्त्री? कुतः प्राप्ता इयं? किं दिव्याङ्गना वा मानुषी वा? गन्धर्वकन्या वा नागकन्या वा? कस्याऽस्याः सुरभिः, कस्याऽस्याः आकर्षणम्?" इत्येवमधिकं विचारयन्, निश्चितिं न प्राप्तवान्। ततो गङ्गां स्मृत्वा, कामेन अभिभूतः, नदीतीरे स्थितां तां रमणीं पप्रच्छ। "काऽसि त्वं, सुन्दरी? कस्य कन्या असि? कस्यार्थं इह आगता, शोभनजघना, एकाकिनी इमस्मिन निर्जने स्थले? कथय, मनोज्ञनेत्रे, पतिव्रता वा अपतिव्रता वा असि?" इति राजा पप्रच्छ। "मम मनसि कामः उत्पन्नः, विशालनेत्रे, त्वां दृष्ट्वा, रम्यां मोहिनीं च। कथय, प्रिये, किं कर्तुम् इच्छसि? कुत्र गच्छसि? सर्वम् विस्तरेण कथय।" एवं राज्ञा उक्ता, सुमधुरस्मिता, पद्मनेत्रा सा कन्या स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच—"राजन्, नाविकस्य कन्या माम् विद्धि। पितृवचनानुसारिणी कन्या अस्मि।" "राज्ञः, अहं धर्मार्थं इमां नौं यमुनायाः जले चालयामि। मम पिता गृहं गतः अद्य। सत्यं तव पुरतः वदामि, धनाध्यक्ष।" एवं उक्त्वा, सा कन्या मौनं स्थिता। राजा तु कामेन अभिभूतः पुनः तां उवाच—"कुरुषां श्रेष्ठ, त्वं मां पतिं कुरु, युवान्यं व्यर्थं मा गच्छतु।" "मम अन्यपत्नी नास्ति; धर्मपत्नी भव, हरिणाक्षि। तव दासः सदा तव वशे स्थास्यामि। कामदेवः मां क्लेशयति।" "मम प्रिया गतवती; अन्यां न चयनं कृतवान्, दुःखितोऽस्मि, सुन्दरी। त्वां सर्वाङ्गसुन्दरीं दृष्ट्वा, मम मनः सर्वथा मोहितम्।" राज्ञः मधुरवचनानि श्रुत्वा, नाविककन्या, शुद्धभावा, धैर्यं समास्थाय, राज्ञे सुगन्धां नाम प्रत्युवाच। "राजन्, यद् उक्तं तव, तद् एव मे मन्ये। सत्यं विद्धि, अहं स्वातन्त्र्या नास्ति; पिता दाता। शीघ्रं तस्य अनुमतिं प्रार्थय।" "नाविकस्य कन्या अस्मि, परन्तु स्वतन्त्र्या नास्ति; सदा पितृवशे वर्ते। यदि पिता प्रसिद्धः अनुमतिं ददाति, हस्तं गृह्य, तव वशे स्थास्यामि।" "राजन्, कामदेवः त्वां यथा मां क्लेशयति, तव यौवनं स्फुरति। किं तत्र, कुलधर्मः सदा पालनीयः।" सूतोऽब्रवीत्—तस्याः वचनं श्रुत्वा, राजा कामेन अभिभूतः, नाविकस्य गृहम् गत्वा, याच्ञां कर्तुं प्रवृत्तः। राजानं आगच्छन्तं दृष्ट्वा, नाविकः विस्मितः अभवत्। ससञ्ज्ञः, अञ्जलिं कृत्वा, राजानं उवाच— "राजन्, अहं तव दासः; आगमनं तव मम अभिलाषं पूरयति। आज्ञापय, राजन्, किं कारणं आगमनस्य?" राजा उवाच—"निष्पाप, यदि त्वं तां मे दास्यसि, तव कन्यां धर्मपत्नीं करिष्यामि। सत्यं ते ब्रवीमि।" नाविकः उवाच—"राजन्, यदि कन्यां इच्छसि, दातुं सिद्धः अस्मि। परन्तु साधारणेन प्रकारेण न दास्यामि।" "तस्याः पुत्रः, महराजन्, तव अनन्तरं राजा भवेत्; स एव तव उत्तराधिकारी अभिषिक्तः भविष्यति, अन्यः कश्चन न।" सूतोऽब्रवीत्—नाविकस्य वचनं श्रुत्वा, राजा चिन्तायाम् मग्नः अभवत्; गाङ्गेयम् चिन्तयन्, तस्मिन काले न प्रत्युवाच। कामेन तप्तः, चिन्तया पूर्णः, राजा गृहं प्रत्यगच्छत्; न स्नानं, न भोजनं, न निद्रां कृतवान्। पिता दुःखितं दृष्ट्वा, देवव्रतः समीपमागतः, कारणं पप्रच्छ— "कः स दुर्जयः शत्रुः, राजन्, यस्य वशं यास्यामी? किम् तव चिन्ता, नृसिंह? सत्यम् वद, नृपश्रेष्ठ।" "कः लाभः तस्य पुत्रस्य, यो न दुःखं जानाति, न तं निवारयति? स पूर्वकृतं ऋणं पूर्तुं आगतः—नात्र संशयः।" "दशरथस्य पुत्रः रामः अपि पितृवचनात् राज्यं त्यक्त्वा, लक्ष्मणेन जानकीया च सह, चित्रकूटं गच्छत्।" "हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः रोहितः, प्रसिद्धः, पितृणा विक्रयितः, दासरूपेण ब्राह्मणगृहं दत्तः।" "तथा जिगर्तस्य पुत्रः श्रेष्ठः, शुनःशेपः, पितृणा क्रीतः, यूपे बधः, गाधिपुत्रेण मुक्तः।" "जामदग्न्यः अपि, पितृवचनात्, मातुः शिरः छित्त्वा। अधर्मः अपि, गुरुवचनं गुरुतरम्।" "राजन्, तव शरीरं—अहं तस्य योग्यः नास्मि। किं कर्तव्यम्? अहं तव दुःखं निवारयिष्यामि, असम्भवम् अपि साधयिष्यामि।" "राजन्, किं तव चिन्ता? अद्य तां निवारयिष्यामि, धनुषं गृह्य। यदि मम शरीरं तव कार्यं साधयेत्, तव इच्छा निष्फला मा भवतु।" "लज्जा तस्य पुत्रस्य, यः समर्थः सन् अपि, पितुः इच्छितं कार्यं न साधयति; तस्य पुत्रस्य किम् लाभः, यः जन्मा सन् अपि, पितुः दुःखं निवारयितुं न शक्नोति?" सूतोऽब्रवीत्—एवं पुत्रस्य वचनं श्रुत्वा, राजा शान्तनुः लज्जया हृदयेन अभिभूतः, शीघ्रं तं प्रत्युवाच। राजा उवाच—"मम महान् चिन्ता, पुत्र, एकः एव पुत्रः असि। वीरः, महाबलः, गर्वितः, परन्तु युद्धात् निवर्तसे।" "पुत्र, मम जीवितं एकपुत्रे निर्भरम्; यदि त्वं युद्धे मृतः भवेत्, किम् करिष्यामि, आधारहीनः?" "एषा मम महती चिन्ता, तस्मात् दुःखितः अस्मि; अन्यः चिन्ता नास्ति, यद् तव पुरतः वदामि।" सूतोऽब्रवीत्—एतत् श्रुत्वा, गाङ्गेयः वृद्धान् मन्त्रिणः पप्रच्छ—"राजा अद्य मम न सन्ददाति, लज्जया अभिभूतः।" "राज्ञः चिन्ता पृच्छत, सत्यं मे कथयत; सर्वं ज्ञात्वा, न विचिकित्स्य कर्तुं।" ते राजानं गत्वा, कारणं ज्ञात्वा, गाङ्गेयाय निवेदयामासुः; स तद् विचारयामास। तेन सह, शीघ्रं नाविकस्य गृहम् अगच्छत्; स्नेहपूर्वकं नमस्कृत्य, जाह्नवीपुत्रः इदं वचनं उवाच— "तव कन्यां अद्य पितरं देहि, सुन्दरीं याचामि; सा मम माता भवतु, अहं तस्याः दासः भविष्यामि, शत्रुसूदन।