सूतः उवाच— शान्तनुः नाम राजर्षिः सदा मृगयायां प्रवृत्तः, मृगमहिषशरभान् वनं प्रविश्य हन्ति स्म। स च राजा चत्वारि वर्षाणि पुत्रेण सह शिववत् सुखं भुक्त्वा वर्तते स्म। कदाचित् स राजा शरैः वराहशूकरादीन् हन्तुं वनं प्रविश्य, कालेन्द्याः नदीं परमाम् उपागच्छत्। तत्र स राजा अप्रमेयं परममधुरं गन्धं सस्मार; तस्य कारणं ज्ञातुं वनान्तरे विचरन् सन्। स चिन्तयामास— एष गन्धः न मन्दारस्य, न मृगमदस्य, न चम्पकस्य, न मालत्याः, न केतक्याः, नापि अन्यस्य कस्यचित् पुष्पस्य, नापि पूर्वं कदापि दृष्टः शुद्धः सुरभिः वातः। कुतः अयं वायुः आगतः, यः मम घ्राणं मोहितवान्? इति विचारयन्, शान्तनुः तेन गन्धेन आकर्षितः, तं वायुम् अनुसृत्य वनं विचरन्। तत्र स राजा नदीतीरे एकां स्त्रियम् अपश्यत्— सा सौम्या, शोभनाङ्गी, स्थिरा, मलिनवाससा विराजमाना। तां कृष्णलोचनां मनोहरदृष्टिं दृष्ट्वा, राजा विस्मितः, निश्चितं च— एषः गन्धः अस्याः देहात् एव आगतः। सा स्त्री अद्भुतरूपा, परमसुन्दरी, सर्वलोकप्रीतिः तस्याः गन्धः अपि तादृशः; तस्याः वयः नवयौवनसमया आसीत्। तां दृष्ट्वा राजा विस्मितः अभवत्। कः एषा? कुतः आगता इयं? किम् अप्सराः, किम् मानुषी, किम् गन्धर्वकन्या, उत नागकन्या? कथं एषा सुरभिगात्रा रमणीया स्त्री? इति सः मनसि चिन्तयन्, राजा निश्चितिं न प्राप्नोत्। तदा गङ्गां स्मृत्वा, कामवशात्, तां स्त्रियम् उपगम्य पप्रच्छ— "काऽसि त्वम्, कन्या? कस्य कन्या असि? किमर्थं अत्र एकाकिनी स्थिता असि, शून्ये स्थले, सुश्रोणि? कथय, सुमध्यमे, विवाहितासि उत अविवाहिता?" "कामः मयि उत्पन्नः, विशाललोचने, त्वां दृष्ट्वा मनोहरां; ब्रूहि, प्रिये, किं कर्तुम् इच्छसि, क्व गन्तासि, सर्वं विस्तार्य कथय।" इति राज्ञा पृष्टा, सा मधुरस्मिता, पद्मलोचना कन्या स्मितपूर्वकं प्रत्युवाच— "राजन्, मां नाविकस्य कन्यां विद्धि, पितुर्वचने स्थितां।" "नरपतिसत्तम, अहं नावं चालयामि धर्मार्थं जलस्थले; मम पिता गृहं गतः अद्य, सत्यं एतत् त्वां प्रति वदामि।" इति उक्त्वा सा कन्या मौनं जग्राह; राजा तु कामवशात् ताम् उवाच— "मां कुरु, वरेण्ये, कुरुवंशश्रेष्ठं पतिं; न ते यौवनं वृथा गच्छतु।" "न मम अन्यास्त्री, त्वं धर्मपत्नी भूत्वा मम भव, मृगशावलोचने। अहं तव दासः, सदा तव वशे स्थितः; कामदेवः मां पीडयति।" "मम प्रिया मां परित्यज्य गतवती; अन्यां न चिरितवान्, अहं च विवेकहीनः। त्वां दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीं, मनः मे परमाकृष्टम्।" राज्ञः अमृतोपमं मधुरं वचनं श्रुत्वा, सा नाविककन्या शुद्धभावा, धैर्येणात्मानं संस्तभ्य, राजानं सुगन्धां प्रति उवाच— "राजन्, यदुक्तं त्वया, तथैव मन्ये; परं नाहं स्वातन्त्र्या युक्ता, पिता दाता, तस्य अनुमतिं शीघ्रं प्रार्थय।" "नाविककन्या अपि न स्वातन्त्र्या युक्ता; सदा पितृवशानुगामिनी अस्मि। यदि मम यशस्वी पिता अनुमतिं ददाति, तदा मम हस्तं गृहाण; अहं तव आज्ञायाः पालिका।" "राजन्, किमर्थं कामदेवः त्वां यथा मां पिडयति? यौवनेऽस्मिन्समये अपि, आत्मसंयमः कुलधर्मश्च पालनीयः।" सूतः उवाच— तस्याः वाक्यं श्रुत्वा, राजा कामवशात् नाविकगृहं गत्वा तस्य प्रार्थनां कर्तुम् उद्युक्तः। तत्र नाविकः राजानं आगतम् आलोक्य, महदाश्चर्यं प्रपेदे; सस्मितं प्रणम्य, राजानं प्रति उवाच— "दासोऽस्मि, राजन्; आगमनं तव मम मनोरथं पूरयति। आज्ञापय, राजेन्द्र, किमर्थं अत्र आगतः?" राजा उवाच— "निष्पाप, यदि मे ददासि ताम्, तदा तव कन्यां धर्मपत्नीं करिष्यामि; सत्यम् एव वदामि।" नाविकः उवाच— "राजन्, यदि मम कन्यां इच्छसि, अहं दातुं सिद्धः; किन्तु सा न तव साधारणया शर्त्या दातव्या।" "तस्याः पुत्रः, महाराज, त्वयि अनन्तरं राजा भवेत्; स एव तव उत्तराधिकारी अभिषिक्तव्यः, न अन्यः कश्चन तव पुत्रः।" सूतः उवाच— नाविकस्य वचनं श्रुत्वा, राजा चिन्तायुक्तः अभवत्; गाङ्गेयम् अनुस्मरन्, तदा न किञ्चित् प्रत्युवाच। कामवशात् दुःखितः, चिन्तापरः, सः स्वगृहं प्रतिजगाम; स्नानं न कृतवान्, न अन्नं भुक्तवान्, न निद्रां लब्धवान्। पितरं एवं दुःखितं दृष्ट्वा, देवव्रतः समीपम् आगत्य, तस्य विषादकारणम् अपृच्छत्। "कः सः दुर्जयः शत्रुः, राजन्, यं ते अहं जयेयं? किं ते दुःखं, राजशार्दूल? सत्यम् उक्त्वा ब्रूहि।" "किं नाम सः पुत्रः, राजन्, यो दुःखं न जानाति न च तद् आपनोति? सः पूर्वजन्मकृतं ऋणं ग्रहीतुं आगतः, न संशयः।" "दशरथस्य पुत्रः रामः अपि पितुः आज्ञया राज्यं परित्यज्य, लक्ष्मणेन जानक्याः सह चित्रकूटगिरिं गतः।" "हरिश्चन्द्रस्य पुत्रः रोहितः अपि, पित्रा विक्रीतः, दासत्वेन ब्राह्मणगृहं दत्तः, इति प्रसिद्धम्।" "एवं जिगर्तस्य श्रेष्ठपुत्रः शुनःशेपः अपि, पित्रा क्रीतः, यूपे बद्धः, गाधिपुत्रेण मोचितः।" "जामदग्न्यः अपि, पितुः आज्ञया, एकदा मातुः शिरः छित्त्वा, गुरोः आज्ञा गुरुतरा इति कृतवान्, यद्यपि पापकर्म आसीत्।" "राजन्, एष ते शरीरं मम न योग्यं; किं करवाणि? मयि सति त्वं दुःखं मा कुर्याः; अशक्यं अपि ते साधयिष्यामि।" "ब्रूहि, राजन्, किं ते दुःखम्? अद्य धनुष्क्रियया तद् निवारयिष्यामि। यदि मम शरीरं तव कार्ये उपयुज्यते, तदा तव कामः न निष्फलः स्यात्।