राजा शान्तनुः सर्वान् जनान् शुभैः मन्त्रिभिः सह समावास्य, पुत्रं सर्वगुणसम्पन्नं युवराजं अकुर्वत्। सूतः उवाच—गाङ्गेयस्य जन्म, जाह्नव्याः उत्पत्तिः, एवं कृत्स्नं कथितम्। गङ्गायाः पुण्यावतरणं तथा वसूनां उत्पत्तिः अपि उक्तम्। एषा पुण्या शुद्धा च कथा, हे मुनीश्वर, सम्यक् प्रतिपादिता। भगवतस्य कीर्तिमन्तः विविधकथायुक्तः पुण्यः आख्यानः अपि उक्तः। श्रोतृभ्यः सर्वपापविनाशनं, शुभदं सुखदं च भवति। ऋषयः पुनर् प्रश्नं अकुर्वन्—वसूनां उत्पत्तिः शापसम्भवा, तथा गाङ्गेयस्य जन्म लोमहर्षणेन उक्तम्। व्यासस्य जननी धर्मज्ञा सत्यवती नाम्ना, सुभगा सुगन्धिनी च; सा कथं शान्तनुं पतिं अभवत्? नाविककन्या राजा धर्मश्रेष्ठः कथं स्वीकृतवान्? अस्माकं संशयं त्वं धर्मविद् सम्पूर्णं निवेदय। सूतोऽवोचत्—शान्तनुः राजर्षिः सततं मृगयानं कुर्वन् वनं प्रविष्टः, मृगान् महिषान् रुरून् च हत्वा। चतुर्वर्षाणि सः पुत्रेण सह शिववत् सुखं अनुभूय। कदाचित् शरान् सन्धाय वराहान् वानरान् च हन्तुं वनं प्रविष्टः, कालिन्दीं नदीं उत्तमां प्राप्तवान्। तत्र राजा अतीव गन्धं अप्रतिमं सुष्ठु अनुभूतवान्; तस्य मूलं ज्ञातुम् वनं विचरन्। न सः गन्धः मन्दारस्य, न मृगशृङ्गस्य, न चम्पकस्य, न मालतीनां, न केतक्याः; तादृशः गन्धः न कदापि दृष्टः। कुतः एषः शुद्धः सुगन्धः वातः आगतः, मनः मोहयन्? इति चिन्तयन्, शान्तनुः गन्धे कामेनाभिभूतः वनं विचरन् वातं अनुव्रजत्। तत्र नदीतीरे स्त्रीं सुष्ठु रूपवत्, लज्जायुक्तां, शोभनां, मलिनवस्त्रधारिणीं ददर्श। तस्याः श्यामलोचनां विलोक्य राजा विस्मितः, निश्चितवान्—एषः गन्धः तस्याः शरीरेण आगतः। तस्याः अद्भुतं रूपं अतीव शोभनं, गन्धः अपि लोकैः प्रशंसितः; तस्याः आयुः नवयौवनमिव। तां दृष्ट्वा राजा विस्मितः। किम् एषा, कुतः आगता? दिव्याङ्गना वा मानुषी वा? गन्धर्वकन्या वा नागकन्या वा? कथं एषा सुगन्धिनी रम्या? एवं मनसि चिन्तयन् राजा निष्कर्षं न प्राप्तवान्; ततः गङ्गां स्मृत्वा कामेनाभिभूतः, तां नदीतीरे स्थितां रमणीं पप्रच्छ। "काऽसि त्वं, कस्य कन्या? किमर्थं एकाकिनी अस्मिन निर्जने स्थले स्थितासि? कथय, सुचक्षुषि, विवाहिता वा अविवाहिता वा?" इति। "कामः मयि उत्पन्नः, विस्तीर्णलोचने, त्वां रम्यां दृष्ट्वा; किं कर्तुं इच्छसि, कुत्र गच्छसि, सर्वं विस्तरेण कथय।" राज्ञा एवम् उक्ता, सुमधुरस्मिता, पद्मलोचना कन्या स्मितं कृत्वा प्रत्युवाच—"राजन्, नाविकस्य कन्या अहम्, पितृशासननिष्ठा।" "राजन्, धर्माय अहं नावं यत्र संचालयामि; पिता गृहं गतः, एष सत्यम्।" इत्युक्त्वा सा मौनं आस्थाय। राजा कामेनाभिभूतः पुनः उवाच—"माम् कुरु कुरुवंशश्रेष्ठं पतिं, ते यौवनं व्यर्थं न गच्छतु।" "मम अन्यास्त्री नास्ति; त्वं धर्मपत्नी भव, हरिणाक्षि। अहं तव दासः, सदा तव वशे; कामदेवः मां पीडयति।" "मम प्रिया गतवती, अन्यां न चयनम्, अहं एकाकी; त्वां दृष्ट्वा सर्वाङ्गसुन्दरीं, मनः आकृष्टम्।" राज्ञः मधुरं वचनं श्रुत्वा, नाविककन्या शुद्धभावा, धैर्येण संयता, राज्ञे सुगन्धा उवाच—"राजन्, यद् उक्तं, तत् यथार्थं मन्ये; परन्तु अहं स्वच्छन्दा नास्मि, पिता दाता; तस्य अनुमतिं शीघ्रं याचस्व।" "नाविककन्या अस्मि, परन्तु स्वतन्त्रता नास्ति; सदा पितुः आज्ञायाः अधीनम्। यदि पिता प्रसिद्धः अनुमतिं ददाति, तव हस्तं गृह्णीयाम्, अहं तव वशे।" "राजन्, कामदेवः त्वाम् यथा मां पीडयति, तव यौवनसमये; एवं अपि आत्मसंयमं कुलधर्मं च रक्षेत्।" सूतः उवाच—तस्याः वचनं श्रुत्वा, राजा कामेनाभिभूतः नाविकस्य गृहम् याचितुं गतः। तं राजा आगच्छन्तं दृष्ट्वा नाविकः विस्मितः, अञ्जलिं कृत्वा उवाच— "राजन्, अहं तव दासः, आगमनं मम कामं पूर्तम्; आदेशं देहि, किमर्थं आगतः?" इति। राजा उवाच—"निष्पाप, यदि त्वं तां मे दास्यसि, तव कन्यां धर्मपत्नीं करिष्ये; सत्यम् उक्तवान्।" नाविकः उवाच—"राजन्, यदि कन्यां इच्छसि, दातुं सिद्धः; परन्तु साधारणेन न दास्ये।" "तस्याः पुत्रः, महराजन्, तव उत्तराधिकारी भवेत्; स एव युवराजः अभिषिक्तः; अन्यः पुत्रः न।" सूतः उवाच—नाविकस्य वचनं श्रुत्वा, राजा चिन्तायुक्तः अभवत्; गाङ्गेयस्य स्मरणं कृत्वा तस्मिन् काले न प्रत्युवाच।