कुमुदाचले महर्षिः प्रमुचः तां कन्यां स्वगृहे धर्मेण स्वसुता इव पालयामास। सा यदा कालक्रमेण यौवनं रूपसम्पदा च समन्विता अभवत्, तदा स महर्षिः तस्याः योग्यं पतिं चिन्तयितुं प्रारब्धवान्। बहुधा अन्वेष्टुम् अपि न शक्नुवन्, सः अग्निकुण्डे प्रविश्य अग्निं स्तोतुं आरब्धवान्। तदा तुष्टः अग्निदेवः तस्याः कन्यायाः वरं दत्तवान्—तस्याः पतिः धर्मात्मा, बलवान्, वीर्यवान्, वाग्मी, अविजितवाक् च भविष्यति। सः दुर्दमः नाम राजा, दुर्दान्तः, तस्याः पतिः भविष्यति इति अग्निः उक्तवान्। एतत् श्रुत्वा महर्षिः प्रमुदितः अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे, दैवयोगात्, दुर्दमः नाम राजा, बुद्धिमान्, प्राज्ञः, विक्रमशिलस्य पुत्रः, कालिन्द्याः गर्भे जातः, प्रियव्रतवंशसम्भूतः, मृगयायाः निमित्तेन तस्य आश्रमं आगतः। सः आश्रमं प्रविश्य, महर्षिं न दृष्ट्वा, रेवतीं दृष्ट्वा, स्नेहपूर्वकं पप्रच्छ। स राजा उवाच—"प्रिये, महर्षिः आश्रमात् निर्गतः; अहं तस्य पादौ द्रष्टुम् इच्छामि। सत्यं वद, शुभे, सः कुत्र गतः?" सा कन्या उवाच—"महाबाहो, सः महर्षिः अग्निकुण्डं गतः।" इति श्रुत्वा, राजा शीघ्रं तस्मात् आश्रमात् निर्गतः। अग्निकुण्डद्वारे स्थितः स महर्षिः, राजानं दुर्दमं राजलक्षणैः भूषितं, विनीतं प्रणमन्तं च दृष्टवान्। राजा प्रणम्य, महर्षिः शिष्यं गौतमं आह—"गौतम, अर्घ्यं आनय; अयं राजा अर्घ्ययोग्यः।" सः चिरकालानन्तरं, विशेषतः जामातरं समागतः। इति उक्त्वा, अर्घ्यं दत्तवान्; राजा तद् यथावत् स्वीकृतवान्। महर्षिः तं राजानं, अर्घ्यं प्राप्तं, उपविष्टं, सत्कृत्य, आशीर्वचनानि दत्वा, कुशलं पप्रच्छ—"राजन्, तव सैन्ये, कोशे, मित्रेषु, सेवकेषु, मन्त्रिषु, पुरे, राष्ट्रे, आत्मनि च सर्वं कुशलम् अस्ति किम्?" "तव भार्या कुशलिनी, यतः सा अत्र एव; तस्मात् तस्याः कुशलं न पृच्छामि। अन्यासां तव भार्याणां कुशलं वद।" राजा उवाच—"भगवन्, तव प्रसादेन मम सर्वत्र कुशलम्। किन्तु, ब्रह्मन्, मम का भार्या अत्र इति ज्ञातुम् इच्छामि।" महर्षिः उवाच—"राजन्, रेवती नाम तव भार्या, या पृथिव्यां रूपसम्पदा अनुत्तमा, अत्र अस्ति। कथं त्वं स्वां भार्यां न जानासि?" राजा उवाच—"भगवन्, मम गृहे सुहद्रा इत्यादयः सर्वाः भार्याः अहं जानामि, रेवतीं तु न जानामि।" महर्षिः उवाच—"बुद्धिमन्, या त्वया 'प्रिय' इति पूर्वं संबोधिताः, सा त्वया क्षणेन विस्मृता, या तव परमप्रियासीत्।" राजा उवाच—"यद् उक्तं तद् अवितथम्; यथा त्वया, तथा मया सा संबोधिताः। मम मनः न दुर्नीतिः; त्वं न कुप्याः।" महर्षिः उवाच—"राजन्, यद् उक्तं तत् सत्यम्; तव मनः न दूषितम्। अग्निप्रेरणया एते अवाच्याः शब्दाः त्वत्तः निष्पन्नाः। अद्य अहं अग्निं पृष्टवान्—'कः अस्याः पतिः भविष्यति?' सः उक्तवान्—'राजा दुर्दम एव अस्याः पतिः भविष्यति।' तस्मात्, राजन्, एतां कन्यां गृहाण; या पूर्वं 'प्रिय' इति संबोधिताः, तां त्वं न संशयसे।" एवं श्रुत्वा, राजा मौनम् आस्थाय, महर्षेः वचनानि चिन्तयामास। तदा महर्षिः विवाहाय समारम्भं कर्तुं आरब्धवान्। विवाहसज्जतां दृष्ट्वा, सा कन्या महर्षिं उवाच—"पितः, रेवतीनक्षत्रे मम विवाहं कर्तुम् अर्हसि।" महर्षिः उवाच—"वत्से, बहूनि शुभानि नक्षत्राणि विवाहयोग्यानि सन्ति; रेवतीनक्षत्रं तु नभसि न दृश्यते, तत्र कथं विवाहः?" कन्या उवाच—"रेवतीनक्षत्रं विना मम विवाहकालः न युक्तः। अतः, पुष्यनक्षत्रे मम विवाहं कर्तुम् अर्हसि।" महर्षिः उवाच—"पूर्वं ऋतवाक् नाम ऋषिः रेवतीनक्षत्रं नभः पतितवान्। यदि त्वं अन्येन न सन्तुष्टा, कथं विवाहः सम्पद्येत?" कन्या उवाच—"ऋतवाक् तपः कृतवान्, उत केवलं वचसा? त्वं किम् आत्मनः वचसा, कायेन, मनसा च न तपः कृतवान्? तव तपःशक्तिं अहं जानामि; त्वं सृष्टिं कर्तुम् अर्हसि। पितः, रेवतीनक्षत्रं नभसि स्थापयित्वा मम विवाहं कुरु।" महर्षिः उवाच—"साधु, शुभं ते! यथा त्वया उक्तं, तथा करिष्यामि। तव कृते अद्य अहं पुष्यनक्षत्रं चन्द्रपथे स्थापयिष्यामि।" स्कन्दः उवाच—एवं उक्त्वा, महर्षिः स्वस्य तपःशक्त्या शीघ्रं पुष्यनक्षत्रं पुनः चन्द्रपथे स्थापयामास। ततः रेवतीनक्षत्रे एव, महर्षिः विधिपूर्वकं रेवतीं दुर्दमाय महात्मने पाणिं दत्तवान्। कन्यायाः विवाहं कृत्वा, महर्षिः राजानं उवाच—"वीर, किं इच्छसि? यत् इच्छसि तत् दास्यामि।" राजा उवाच—"महर्षे, अहं स्वायम्भुवमनुवंशजः। तव प्रसादेन मन्वन्त्राधिपतिं पुत्रं इच्छामि।" महर्षिः उवाच—"यदि एषा ते इच्छा, तर्हि देवीं पूजय; नूनं पुत्रं मनुं मन्वन्त्राधिपतिं लप्स्यसे।" "यदि त्वं देवीभागवतं नाम पञ्चमं पुराणं पञ्चवारं श्रोष्यसि, तर्हि इच्छितं पुत्रं प्राप्स्यसि।" "रेवतायाः दुहितुः रेवत्याः पुत्रः रैवत नाम, पञ्चमः मनुः भविष्यति; वेदशास्त्रविद्, तत्वज्ञः, धर्मात्मा, अजितश्च।" सः राजा बुद्धिमान् पित्र्यं पितामहं च राज्यं पालितवान्, धर्मात्मा च प्रजाः आत्मपुत्रवत् रक्षितवान्। एकदा लोमशः नाम महर्षिः तत्र आगतः। राजा सः तं सन्मान्य, पूजयित्वा, कृताञ्जलिः उवाच—"भगवन्, तव प्रसादेन, अहं पुत्रकामः देवीभागवतं पुराणं श्रोतुम् इच्छामि।