पिता द्वारा एवमुपदिष्टा मत्स्यगन्धा या वासवी नाम्ना तं महर्षिं नौकायामुपविष्टं नदीं पारयितुं प्रवव्रे। सूर्यकन्यायाः सलिलेषु यदा तौ गच्छतस्तदा दैवयोगेन तां सुचक्षुषीं दृष्ट्वा महर्षेः कामोऽभवत्। तस्याः नवयौवनं विलोक्य महर्षिः तां स्प्रष्टुमिच्छन् दक्षिणहस्तेन तस्या दक्षिणहस्तं स्पृष्टवान्। सा कृष्णलोचना स्मयमानपूर्वं इदं वचनं प्रोवाच—"किं एषा वृत्तिः तव कुलस्य, विद्यायाः, तपसश्च योग्यतेति?" "त्वं हि वसिष्ठस्य वंशजे, सद्गुणसम्पन्नः, धर्मज्ञः; कथं त्वं कामवशात् एतादृशं कर्म कर्तुमिच्छसि?" "मनुष्यत्वं भूमौ दुर्लभं, ब्राह्मण्यं तत्रापि विशिष्टं मन्ये।" "वंशेन, आचरणेन, विद्यया च त्वं द्विजश्रेष्ठः धर्मवित्; ब्राह्मणश्रेष्ठ, कथं त्वं माम् मत्स्यगन्धिनीं दृष्ट्वा अधमावस्थां प्राप्तः?" "निश्चलचित्त ब्राह्मण, मम शरीरे का शुभगुणा या त्वं मां गृहीत्वा कामयसे? कामवशात् समीपमागतः, किं स्वधर्मं न वेत्सि?" "हा, अयं ब्राह्मणः मन्दधीः मम हस्तग्रहणे प्रवृत्तः, मयि संलग्नचित्तः; तस्य मनः पञ्चकामबाणैः विद्धं विक्षिप्तं—अत्र कोऽपि तं न वारयितुम् अर्हति।" एवं चिन्तयन्ती सा कन्या महर्षये प्रोवाच—"स्वस्थो भव, भाग्यशालिन्; अहं त्वां पारं नयामि।" एवमुक्ते सुतस्य तां हितवाक्यं श्रुत्वा पराशरः तस्याः हस्तं मुमोच नदीतीरं प्राप्तः। ततः कामपीडितः स महर्षिः मत्स्यगन्धिनीं पुनरपि गृहीत्वा तस्याः पुरतः तिष्ठन् कम्पमानां ताम् उवाच। "अहं दुर्गन्धिनी, मुनिश्रेष्ठ, कथं त्वं न लज्जसे? तुल्यस्वभावयोः संगम एव सुखदः।" एवं सैव तं स्पृष्ट्वा महर्षिणा मुहूर्तमात्रेण गन्धान्विता जात, योजनगन्धा, सुशोभना सुमुखी च। तस्याः गन्धान् मृगमदसमानं कृत्वा, रम्यां मनोहरां च, महर्षिः कामवशात् तस्याः दक्षिणहस्तं गृहीत्वा तस्थौ। सैव सुभगा सत्यवती तं महर्षिं कामयन्ती उवाच—"मुनिश्रेष्ठ, जनाः पितरश्च नदीतीरात् मां पश्यन्ति।" "पशूनां यथा संगमः स्यात्, तथा न मे रोचते; प्रतीक्षस्व रात्रौ।" "रात्रौ एव संगमः विधानं, न दिवा मनुष्याणां; दिवा संगमे महद् दोषं जनाः पश्यन्ति।" "कामं निगृह्य, मुनिवर, लोकनिन्दां सहेतुम् अशक्यं।" तस्याः युक्तं वचनं श्रुत्वा स महर्षिः स्वपुण्येन त्वरया तत्र तिमिरं सृष्टवान्; तिमिरे समुत्थिते नदीतीरं घनान्धकारेण व्याप्तम्। सा कन्या मृदु वचनं महर्षये प्रोवाच—"अहम् कन्या, ब्राह्मणश्रेष्ठ; त्वं मां यथाकामं भुञ्जीथाः, ततः त्वं गमिष्यसि।" "ब्राह्मण, तव वीर्यं नित्यं सफलम्; मम किम् भविष्यति? यदि गर्भिणी स्याम्, पित्रे किं वदामि?" "त्वं मां भुक्त्वा गमिष्यसि; ततः किं कर्तव्यम्?" महर्षिः उवाच—"वरं वृणीष्व भीरु, यं कञ्चिद् इच्छसि, सुशोभने।" सा उवाच—"मम कन्याव्रतम् अबाधितं भवतु; मम सुतः त्वत्तुल्यः, अद्भुतबलसम्पन्नः च भवतु।" "एषः गन्धः सदा मयि तिष्ठतु, मम यौवनं नित्यनूतनं भवतु।" महर्षिः उवाच—"शृणु सुशोभने, तव पुत्रः विष्णुवंशसम्भूतः, शुद्धः त्रिषु लोकेषु कीर्तिमान् भविष्यति।" "किञ्च, अहं त्वयि मोहितः, अन्यदा कदापि न प्रमत्तः, अप्सरः अपि दृष्ट्वा।" "दैवयोगात् त्वां दृष्ट्वा मयि कामः उत्पन्नः; किञ्चित्तः कारणम् अस्ति, दैवं हि दुरतिक्रमम्।" "कदापि दुर्गन्धिनीं त्वां दृष्ट्वा कथं मोहः जातः? तव पुत्रः पुराणकर्त्ता भविष्यति।" "स वेदवित् वेदविभागकर्ता च त्रिषु लोकेषु प्रसिद्धः भविष्यति।" एवं उक्त्वा महर्षिः तां भुक्त्वा शीघ्रं यमुनाजले स्नात्वा त्वरया प्रस्थितः। सत्यवती तत्क्षणात् गर्भिणी अभवत्; सा यमुनायाः द्वीपे पुत्रं अजनि, यः कामस्य अपि रूपमिव आसीत्। सूतः उवाच—सः तेजस्वी शिशुः जातमात्रः एव मातरं प्राह, तपस्यां मनः स्थापयन्—"गच्छ मातः यथाकामं; अहं तपः कर्तुं यास्यामि। यदा ते किञ्चिद् कार्यम्, तदा मां स्मर; त्वरया आगमिष्यामि।" "तदा मां स्मृत्वा शीघ्रं आगमिष्यामि; भद्रं ते, गच्छामि, चिन्तां विहाय सुखेन जीव।" एवं उक्त्वा व्यासः प्रस्थितः, सा च पितरं प्रति अगच्छत्। द्वीपे स्थापितः इति सः द्वैपायनः इति प्रसिद्धः अभवत्। सः जातमात्रः एव विष्णुवंशबलात् शीघ्रं वर्धितः, विविधेषु तीर्थेषु तपः अतीव कृतवान्। एवं द्वैपायनः पराशर-सत्यवत्योः पुत्रः जातः। सः कलियुगागमं ज्ञात्वा वेदानां शाखाः व्यवस्थितवान्। वेदविस्तारात् सः व्यासः इति ख्यातः अभवत्; सः पुराणानि च महाभारतं च अपि अकथयत्।