करुणया युक्तः ब्राह्मणः, शोकग्रस्तां स्त्रीं विलपन्तीं दृष्ट्वा, ताम् उवाच — “मा शुचः, शुभे! तव शापस्य अन्तं कथयामि।” तस्य क्रोधशापबलात्, सा मीनयोनिं प्रविष्टा; द्वौ मानवौ प्रसूय्य, शापात् विमुक्ता भविष्यसि। ब्राह्मणेन एवं उक्ता, सा नदीजलमध्ये मत्स्यरूपं धारयित्वा, द्वौ पुत्रौ प्रसूय्य, मृत्युम् उपगता, शापात् विमुक्ता च अभवत्। मत्स्यरूपं परित्यज्य, सा दिव्यरूपं पुनः प्राप्तवती; शापक्षये, सा तेजस्विनी अमरमार्गं प्रवृत्ता। एवं मत्स्यगन्धा नाम्ना उत्तमा कन्या, सुन्दरवदना, मत्स्यबन्ध्यगृह्ये कन्यावत् पालिता, वृद्धिं गतवती। सा मत्स्यगन्धा, वासवीति च प्रसिद्धा, कृत्येषु प्रवृत्ता, परमतेजस्विनी अभवत्। ततः सूतः कथयति — एकदा तीर्थयात्रायाम्, महातेजस्वी महर्षिः पराशरः कालिन्द्याः उत्तमतीरे आगच्छत्। तत्र, मत्स्यबन्ध्यः भोजनं कर्तुं आरभ्य, ऋषये उवाच — “मां नौका द्वारा कालिन्द्याः पारं नय।” तस्य वचः श्रुत्वा, मत्स्यबन्ध्यः स्वां रूपवतीं कन्यां मत्स्यगन्धां सम्बोधितवान्। “कन्ये! ऋषिं नौका द्वारा पारं नय; अयं तपस्वी, शुद्धस्मितः, गन्तुम् इच्छति।” पितुः आज्ञया, मत्स्यगन्धा वासवीति च, ऋषिं नौकायां उपवेश्य, नदीं पारं निनीत्। सूर्यतनयायाः सलिलमध्ये गच्छन्तौ, भाग्ययोगात्, ऋषिः तस्याः मनोहरं नेत्रं दृष्ट्वा, कामेन अभिभूतः अभवत्। ताम् यौवनसम्पन्नाम् दृष्ट्वा, ऋषिः तां स्वीकरणे इच्छाम् अभूत्; दक्षिणहस्तेन तस्याः दक्षिणहस्तं स्पृष्टवान्। सा श्यामलोचना, प्रथमं स्मितं कृत्वा, ऋषिं इदं वाक्यम् उवाच — “किम् एषा वृत्तिः तव कुलस्य, तव विद्यायाः, तव तपस्याः च योग्यं?” “त्वं वसिष्ठस्य वंशधरः, उत्तमगुणसम्पन्नः; धर्मवित्, किम् कामेन पीडितः, एतत् कर्म कर्तुम् इच्छसि?” “मानवयोनिरेव दुर्लभा; तत्र ब्राह्मणत्वं विशिष्टं मन्ये।” “वंशेन, आचरणेन, विद्यया च, त्वं द्विजश्रेष्ठः, धर्मवित्; ब्राह्मणश्रेष्ठ, कथं तव मनः अधमावस्थां प्राप्तम्, मत्स्यगन्धां मां दृष्ट्वा?” “अविचलितमनाः ब्राह्मण, किम् शुभं गुणं मम शरीरे पश्यसि, यत् मम हस्तं गृहीत्वा इच्छसि? कामेन प्रेरितः समीपं आगतः, कथं तव धर्मं न जानासि?” “हाय, अयं ब्राह्मणः मन्दबुद्धिः, मम हस्तग्रहणाय प्रवृत्तः, मयि सर्वथा मग्नः; तस्य मनः पञ्चकामबाणैः आहतम्, चञ्चलम्; अत्र कोऽपि तं विरोधयितुं न शक्नोति।” एवं चिन्तयित्वा, सा युवती महर्षिं उवाच — “स्वस्थः भव, भाग्यवन्तः; अहं तव पारं नयिष्यामि।” सूतः पुनः कथयति — तस्य शुभवाक्यं श्रुत्वा, पराशरः तस्याः हस्तं मुक्त्वा, तटे स्थितः, पारं गत्वा। ततः, कामेन अभिभूतः, ऋषिः मत्स्यगन्धां युवतीं गृहीत्वा, सा कम्पमाना, तं पुरतः स्थित्वा उवाच — “अहं दुर्गन्धा, ऋषिस्रेष्ठ, कथं त्वं न संकुच्यसि? तुल्यस्वभावानां संगः सुखदः।” ऋषिणा एवं उक्ता, सा तेजस्विनी कन्या, क्षणेन, योजनगन्धा अभवत्, सुन्दरमुखी च अभवत्। ऋषिः ताम् कस्तूरिगन्धवत् मनोज्ञां कृत्वा, कामेन पीडितः, तां दक्षिणहस्तेन गृहीत्वा। स्वीकरणे इच्छन्ती, शुभा सत्यवती तं उवाच — “ऋषे, जनाः च मम पिता च तटस्थाः पश्यन्ति।” “पशुवत्, सार्वजनिकं, कठोरं च संगं न इच्छामि; ऋषिस्रेष्ठ, रात्रौ प्रतीक्षस्व।” “रात्रौ संगः विधीयते, न दिवासु मानवैः; दिवासु संगः दोषयुक्तः इति जनाः मन्यन्ते।” “कामं संयम्य, विप्रश्रेष्ठ, लोकनिन्दा दुःसहा।” तस्या उचितं वचनं श्रुत्वा, ऋषिः तस्य पुण्यबलात् शीघ्रं तत्र तिमिरं निर्मितवान्; तिमिरे उत्पन्ने, तटः घनान्धकारे आवृतः अभवत्। ततः युवती मृदुं वाक्यं ऋषिं प्रति उवाच — “अहं कन्या, विप्रश्रेष्ठ; त्वया यथेच्छं भुक्त्वा, त्वं गमिष्यसि।” “विप्र, तव वीर्यं अमोघम्; किं मम भविष्यति? यदि गर्भिणी भविष्यामि, पितरं किं वदामि?” “त्वं मां भुक्त्वा गमिष्यसि; ततः किं कर्तव्यम्?” “वरं वृणु, भीरु, यं इच्छसि, सुन्दरी।” “मम कन्याधर्मः न भङ्गः भवतु; द्विजश्रेष्ठ, एतत् दत्तुम् अर्हसि। मम पुत्रः तव तुल्यः, अद्भुतबलसम्पन्नः भवतु।” “एष गन्धः नित्यं मम स्थातुं अर्हति; मम यौवनं नित्यं नूतनं भवतु।” ऋषिः उवाच — “शृणु, सुन्दरी; तव पुत्रः विष्णुवंशसम्भूतः, शुद्धः, त्रैलोक्यप्रसिद्धः भविष्यति।” “किञ्चिद् हेतोः, अहं त्वयि मोहितः अभवम्; पूर्वं कदापि, अप्सराः अपि दृष्ट्वा, अहं न विचलितः अभवम्।” “दैवयोगात्, त्वां दृष्ट्वा, अहं कामवशः अभवम्; कारणं अस्ति, भाग्यं दुरत्ययम्।” “त्वं पूर्वं दुर्गन्धा अभवः; कथं अहं मोहितः अभवम्? तव पुत्रः, सुन्दरी, पुराणकर्त्ता भविष्यति।” एवं, शापविमुक्ता मत्स्यगन्धा सत्यवतीरूपेण, ऋषेः पराशरस्य संगात्, दिव्यगन्धयुक्ता अभवत्; तस्याः गर्भात्, पुराणव्यासः महर्षिः उत्पन्नः, त्रैलोक्यप्रसिद्धः च अभवत्।