राजा उत्तमधर्मा, गिरीकायाः ऋतुकालं ज्ञात्वा, शुचिस्मितं श्येनं समाहूय सस्नेहं प्रोवाच—"मम कृते, सौम्य, एतत् पर्णं गृहित्वा शीघ्रं मम गृहम् आनय; गिरीकायै ददातु, अद्य तस्याः ऋतुः अस्ति।" एवमुक्त्वा स धर्मराजः श्येनाय तद् पर्णं प्रदत्तवान्। तत् श्येनः, त्वरितगतिः, तद् गृहित्वा गगनं प्रति समुत्पत्य ययौ। यदा श्येनः तस्य पर्णस्य मांसगन्धं मुखेन धारयन् आकाशे विहरति स्म, अपरः श्येनः तं दृष्ट्वा समीपं प्राप्तवान्। स तद् मांसं विज्ञाय त्वरया तं श्येनं प्रति समभ्यधावत्, ततो गगनमण्डले उभौ श्येनौ चञ्चुप्रहारयुद्धं कृतवन्तौ। तयोः युद्धकाले तद् बीजं यमुनाजले अपतत्, पर्णं अपि पतितम्, श्येनौ च तत्रतः प्रस्थितवन्तौ। तस्मिन्नेव काले अद्रिका नाम अप्सराः, संध्योपासनाय समाहितचेताः, तत्र ब्राह्मणं उपगतवती। सा सलिलक्रीडायां निमग्ना, सुन्दरी सा ब्राह्मणस्य पादं गृहीत्वा तस्थौ। स ब्राह्मणः, प्राणायामनिष्ठः, तां कामार्तां दृष्ट्वा शापं दत्तवान्—"मम ध्यानं विघ्नीकृत्य त्वं मत्स्यरूपिणी भव।" एवं तेन ब्राह्मणश्रेष्ठेन शप्त्वा सा अद्रिका अप्सराः यमुनायां शोभनरूपा मत्स्यत्वं प्राप्तवती। तदा श्येनात् पतितं बीजं सा मत्स्यरूपिणी अद्रिका शीघ्रं जग्राह। कालेन तस्याः दशममासे समुपगते मत्स्यः मीनपालकः तां सुन्दरीं मत्स्यां जालेन गृहीत्वा त्वरया तस्याः उदरं छित्त्वा द्वौ मानवाकृतिं दृष्ट्वा विस्मयमग्नः अभवत्—एकः सुन्दरः कुमारः, अपराः सुन्दरवदना कन्या च। स मत्स्यपालकः राज्ञे निवेदितवान् यत् मत्स्यात् द्वौ जातौ। राजा विस्मितः शुभलक्षणयुक्तं कुमारं स्वीकृतवान्। स राजा मत्स्यः नाम्ना विख्यातः, धर्मात्मा सत्यव्रतः वासोः पुत्रः महाबलवान् पितुः समः। वासुना कालिकां मत्स्यपालाय दत्तां, सा कालि, मत्स्योदरीति च विख्याता। सा च लोकप्रसिद्धा मत्स्यगन्धा नाम्ना, सुभगा वासवी मत्स्यपालगृहे ववृधे। ऋषयः पृष्टवन्तः—"एषा अद्रिका अप्सराः मुनिना शप्त्वा मत्स्यरूपिणी जाता, मत्स्यपालकः तां विदारितवान्, सा मृत्वा भुक्ता च। ततः किम् अभवत्? कः शापपर्यन्तः? सुत महाभाग, शापविमोचनं कथय।" सूत उवाच—"सा ऋषिणा शप्त्वा, विस्मिता दुःखिता रोदनरूपा तं मुनिं स्तुतवती। दयालुः स ब्राह्मणः तां विलपन्तीं दृष्ट्वा अवदत्—'मा शोच, शुभे; शापपर्यन्तं वक्ष्यामि। मम कोपशापेन त्वं मत्स्ययोनिं प्राप्तवती; द्वौ मानवान् प्रसूत्वा शापात् विमुक्ता भविष्यसि।'" एवमुक्त्वा साप्सराः यमुनाजले मत्स्यरूपं गृहीत्वा द्वौ शिशू प्रसूत्वा मृत्वा शापात् विमुक्ता। सा मत्स्यरूपं त्यक्त्वा दिव्यरूपा भूत्वा, शापपर्यन्ते, तेजस्विनी स्वर्गमार्गं गतवती। एवं मत्स्यगन्धा नाम कन्या, सुन्दरमुखी, मत्स्यपालकस्य गृहे सुपुत्रवत् ववृधे। सा वासवी मत्स्यगन्धा कर्मसु प्रवृत्ता, परमतेजस्विनी बभूव। व्यासनिर्माणः सूत उवाच—एकदा महर्षिः पराशरः, तपोनिधिः, तीर्थयात्रायां कालेन्द्याः उत्तमतीरे आगतः। स मत्स्यपालकं, भोजनं कृत्वा, उवाच—"माम् अन्यतीरं नावया नय।" स मत्स्यपालकः तस्य वचनं श्रुत्वा, कन्यां मत्स्यगन्धां आह—"वत्से, एष ऋषिः, शुचिस्मितः, नावया अन्यतीरं नय।" पितुः आज्ञया सा मत्स्यगन्धा, वासवीति च विख्याता, ऋषिं नावायां स्थापयित्वा नदीं तरयितुं प्रस्थितवती। स तु महर्षिः, भाग्ययोगेन, तस्याः सुन्दरलोचनां दृष्ट्वा कामेन पीडितः अभवत्। तस्याः यौवनं विलोक्य ऋषिः तां स्प्रष्टुम् इच्छन्, दक्षिणहस्तेन तस्याः दक्षिणहस्तं स्पृष्टवान्। सा कृष्णलोचना, प्रथमे स्मितपूर्वकं, इदं वचनं प्रोवाच—"किं एष आचारः भवतः कुलस्य, विद्यास्य, तपसश्च योग्यः? त्वं हि वसिष्ठवंशजः, उत्तमवंशशीलविभूषितः, धर्मज्ञः; किं कामवशात् मम हस्तग्रहणं चिन्तयसि?" "मानुषत्वं दुर्लभं, विशेषतः ब्राह्मणत्वं; त्वं त्रिविधेन—वंशेन, आचारेण, विद्यया—द्विजश्रेष्ठः, धर्मज्ञः; कथं मम मत्स्यगन्धायाः समीपं कामपीडितः आगतः?" "अविचलचेतन ब्राह्मण, मम देहे किम् गुणं पश्यसि, यः मम हस्तग्रहणं इच्छसि? कामवशात् समीपमागतः धर्मं न जानासि?" "हा, अयं ब्राह्मणः मन्दबुद्धिः, मम हस्तग्रहणाय उद्धतचित्तः, मय्येव पूर्णचित्तः; कामपञ्चबाणैः विद्धः, तस्य मनः चञ्चलम्; कोऽपि तं न निरोद्धुं शक्नोति।" एवं चिन्तयित्वा सा कन्या महर्षये प्रोवाच—"स्वस्ति कृत्य, महाभाग; अहं तव नावया पारं नयामि।" एवं व्यासस्य जन्मकथा प्रवर्तते।