शौनकादयः ऋषयः नैमिषारण्ये सूतम् उपविष्टम् एवमूचुः—"हे महाभाग! सत्यवती स्वगृहे स्थित्वा केन प्रकारेण व्यासस्य जननी जाता? सा च कथं पुनः शान्तनुना नृपतेन वृताभूत्? तस्याः द्वयोः पुत्रयोः जन्म यथावत् श्रोतुमिच्छामः। व्यासस्य जन्म पुनः सत्यवत्याः च विस्तरेण कथय, यतो वयं सर्वे मुनयः पुनःपुनः श्रोतुम् इच्छामः।" सूतः तान् मुनीन् प्रणम्य प्रोवाच—"परमशक्तये प्रणम्य, या चतुर्विधपुरुषार्थदात्री सा आदि-शक्तिः, तस्याः पुण्यकथां प्राचीनां शुभां प्रवक्ष्यामि। तस्या नाम उच्छारणमात्रेण नित्यं सिद्धिः लभ्यते, विशेषतः वाग्भवबीजेनापि। सर्वेषां कामानां सिद्ध्यर्थम् इच्छितदात्री सा देवी सर्वदा भक्त्या स्मरणीया।" "कदाचित् चेदिराज्ये राजोपरीचरः नाम राजा आसीत्, धर्मात्मा सत्यपरायणश्च, ब्राह्मणपूजनरतः, सर्वत्र प्रसिद्धः। तस्य तपसा तुष्टः इन्द्रः तस्मै दिव्यं स्फटिकमन्दिरं दत्तवान्, रमणीयं काम्यं च। तस्मिन् आरूढः राजा दिव्येन रथेन सर्वत्र विचरन्, भूमौ न बध्यते स्म। स धर्मनिष्ठः राजा सर्वलोके प्रसिद्धः, तस्य पत्न्याः नाम गिरीका आसीत्, रूपवती सुषमा च। तस्याः पञ्च वीर्यवन्तः पुत्राः अभवन्, ये पृथक् पृथक् देशे राज्यं कृतवन्तः।" "एकदा गिरीका स्वकाले सुतोत्पादने इच्छां प्रकटयामास, स्नात्वा शुद्धा सा गर्भाधानाय सन्नद्धा बभूव। तदा तस्य पितरः राजानम् ऊचुः—'मृगयां गच्छ।' स तु तदाकर्ण्य गिरीकां स्मरन् वनं प्रति जगाम। पितॄणां वचनं प्रमाणमिति निश्चित्य राजा मृगयां गतः, तत्रापि हृदि गिरीकां स्मरन्, या तस्य रतिसंयुक्ता लक्ष्मीवत् आसीत्।" "तस्य स्मरणकाले वीर्यं स्रवितम्, तद् वटपत्रे पतितं समालंब्य राजा चिन्तयामास—'इदानीं गर्भधारणाय योग्यः कालः, एतत् वीर्यं व्यर्थं न भवेत्। मम वीर्यं सदा फलदं, नात्र संशयः।' तस्मात् स वटपत्रे तद् वीर्यं स्थापयित्वा समीपस्थं शकुन्तं ब्राह्मणरूपिणं समभाषत—'भद्रं ते, एतत् शीघ्रं मम गृहम् आनय, गिरीकायै ददातु, अद्य तस्याः ऋतुकालः।'" "राजा एवम् उक्त्वा वटपत्रं तस्मै शकुनये दत्तवान्। स पक्षी तद् गृहीत्वा आकाशे शीघ्रं प्रपतत्। तत्रान्यः पक्षी तम् आगतम् अपश्यत्, तद् मांसमिति ज्ञात्वा तं पक्षिणं समभ्यधावत्। तयोः आकाशे गृध्रयुद्धे जाते, पत्रं तद् वीर्ययुक्तं यमुनाजले पतितम्।" "तस्मिन्नेव काले अद्रिका नाम अप्सराः संध्योपासनारता तत्र आगता। सा जलक्रीडायाम् निमग्ना, तत्र स्थितं ब्राह्मणं पादेन स्पृष्टवती। ब्राह्मणः ध्याननिष्ठः तां कामिनीं दृष्ट्वा शप्तवान्—'त्वं मत्स्या भव।' तेन शापेन सा अप्सराः अद्रिका यमुनायां सुन्दरी मत्स्या अभवत्।" "ततः शकुन्तयोः विवादकाले तद् वीर्ययुक्तं पत्रं जलं पतितम्, तद् मत्स्यरूपिण्या अद्रिकया शीघ्रं ग्रहीतम्। कालान्तरे मत्स्यः दशमे मासे मत्स्यघातिना मीनवृत्त्या मत्स्यः गृहीतः। ततः मत्स्यस्य उदरं छित्त्वा द्वौ मानुषरूपिणौ जातौ—एकः सुन्दरः कुमारः, अपरः सुशोभनानना कन्या।" "मत्स्यघातः तद् आश्चर्यं दृष्ट्वा राज्ञे निवेदितवान्। राजा तं शुभलक्षणं कुमारं स्वीकृत्य गृहीतवान्, स च वसुपुत्रः मत्स्यनामकः धर्मात्मा पितृसमानवीर्यः अभवत्। कन्या तु वसुनैव मत्स्यघात्रै दत्ता, सा कालिका इति, काल्यपि, मत्स्योदरीति च प्रसिद्धा।" "सा जनैः मत्स्यगन्धा इति ख्याता, सा वासवी शुभलक्षणा मत्स्यघातगृहे ववृधे।" "ऋषयः पुनः पप्रच्छुः—'सा अद्रिका अप्सराः ऋषिशापेन मत्स्या जाता, मत्स्येन छिन्ना, मृताऽभवत्, भक्षिता च। ततः सा अप्सराः कथं जाताऽभूत्? शापः कथं समाप्तः? कथं स्वर्गं प्राप्तवती?'" "सूतः उवाच—'यदा सा ऋषिणा शप्ता, तदा सा विस्मिता अश्रूणि मुञ्चन्ती दुःखिता सन्तं मुनिं स्तोतुं प्रचक्रमे।