स्वर्गलोकेषु दुण्डुभीनां निनादः प्रवर्तितः, अप्सरसां गणाः नृत्यन्ति स्म, ऋषयः श्रेष्ठाः वेदान् आवृण्वन्, गन्धर्वादयः गीतानि गायन्ति स्म। मृदङ्ग-मुरज-वीणा-धक्क-दमरु-घण्टा-शङ्खानां शब्दैः त्रिलोक्यं पूर्णमभवत्। ततः विविधैः स्तोत्रैः देवीं स्तुत्वा, सर्वे शिरसि अञ्जलिं स्थापयित्वा घोषयामासुः—‘जय माँ! जय अधिष्ठात्री!’। तदा महादेवी प्रसन्ना अभवत्, तेषां प्रत्येकस्य पृथक् वरान् ददौ; यथायाचितं, तेषां आत्मन्य् अत्यधिकं भक्तिं प्रदानं चकार। देवाः तां पश्यन्तः, सा दृष्टेः अदृश्याभवत्। एवं तेभ्यः सर्वं उक्तं—भ्रमरीदेव्याः महान् कर्म। यः पठति वा शृणोति, तस्य सर्वपापानि नश्यन्ति; अद्भुतं श्रोतुं, संसारसागरात् उद्धाराय। एवं सर्वेषां मनूनां कर्माणि देवीमहिम्ना संयुक्तानि यः पठति वा शृणोति, शुभं ददाति, पापं नाशयति। यः प्रतिदिनं पठति, वा सदा शृणोति, सः सर्वपापात् विमुक्तः देवीसाक्षात्कारं प्राप्नोति। अथ मत्स्यगन्धायाः उत्पत्तिवर्णनं आरभ्यते। ऋषयः ऊचुः—‘तव गर्भहेतुं वृत्तान्तः अद्भुतः; अस्माकं सर्वेषां तपस्विनां संशयः उत्पन्नः।’ हे विद्वन्, व्यासस्य मातरः सत्यवती नाम्ना प्रसिद्धा; ज्ञायते यत् सा शान्तनु-राज्ञा विवाहिता आसीत्। कथं व्यासः तस्याः पुत्रः अभवत्, सा स्वगृहे स्थित्वा? कथं सा पुनः शान्तनु-राज्ञा वरिता? तयोः द्वयोः पुत्रयोः सत्यम् आख्याहि, हे धृतिमान्। विस्तरेण, हे भाग्यशालिन्, परमपावनं वृत्तान्तं कथय। व्यासस्य जन्म तथा सत्यवत्याः पुनः वर्णय। सर्वे तपोधनाः पुनः श्रोतुम् इच्छन्ति। सूतः उवाच—परमशक्त्यै, चतुर्वर्गप्रदायिनीं, नमः कृत्वा, आद्यशक्त्याः शुभं प्राचीनं चरित्रं कथयामि। केवलं नामोच्चारणेन, विशेषतः वाग्भवबीजेन, अप्रत्यक्षेण अपि, नित्यं सिद्धिः लभ्यते। सर्वकामार्थसिद्धये, देवी सर्वकामदायिनी, सर्वैः हृदयेन स्मरणीया। राजोपरिकरः नाम राजा आसीत्, धर्मात्मा, सत्यनिष्ठः, चेदिराज्यस्य अधिपः, दीप्तिमान्, ब्राह्मणपूजायाम् भक्तः। तस्य तपसा तुष्टः इन्द्रः, तस्मै दिव्यं स्फटिकप्रासादं ददौ, रमणीयं, कामनियं। तत्र आरूढः राजा दिव्यरथे सर्वत्र विचरति स्म; अतः राजोपरिकरः वसु पृथिव्यां न बद्धः। सर्वेषु लोकेषु प्रसिद्धः, स राजा नित्यं धर्मनिष्ठः आसीत्। तस्य पत्नी, उत्तमवर्णा, गिरिका नाम्ना, सुन्दरी। तस्य पञ्च वीर्यवान् पुत्राः आसन्, समबलाः; राजा तान् पृथग् देशेषु अधिपतित्वे स्थापयामास। वसु-पत्नी गिरिका, यदा कालः प्राप्तः, गर्भाय इच्छा प्रकटयामास। स्नात्वा, शुद्धा, गर्भधारणाय सज्जा अभवत्। तस्मिन्नेव दिवसे, पितरः तं ऊचुः—‘पशून् हन्याः।’ तद् श्रुत्वा, राजा पत्न्याः ऋतुकालं चिन्तयामास। पितृवचनं प्रमाणं मन्यन्, राजा शिकारार्थं वनं गतः, गिरिकां मनसि स्मरन्। वनस्थः राजा, तां दीप्तिमतीं स्त्रीं हृदये स्मरन्, लक्ष्मीमिव, चिन्तयामास। स्मरणे तस्य वीर्यं स्रवितम्; राजा तत् तत्क्षणं वटपत्रे गृहीत्वा। ‘एतत् वीर्यं व्यर्थं स्रवितम्; कथं न नश्येत्?’ इति चिन्तयामास। ऋतुकालं ज्ञाय, राजा निश्चितवान्—‘मम वीर्यं सदा फलदायकम्; न संशयः।’ तं प्रियायै प्रेषयितुं निश्चितवान्। रानीं ऋतुकालं दृष्ट्वा, राजा शुद्धं वीर्यं वटपत्रे स्थापयामास। समीपस्थं श्येनं सम्बोध्य, ब्राह्मणं इत्य् उक्त्वा, राजा ऊचुः—‘एतत् गृह्य, शीघ्रं मम गृहे गच्छ।’ ‘मम कृते, सुमते, एतत् गृह्य, मम गृहे आनय; शीघ्रं गिरिकायै ददातु, अद्य ऋतुकालः।’ सूतः उवाच—एवं उक्त्वा, राजा श्रेष्ठः पत्रं श्येनाय ददौ; श्येनः तत् गृह्य, आकाशे शीघ्रपक्षी उडीत्। आकाशे पत्रं चञ्चूयुतं श्येनः गच्छति स्म; अन्यः श्येनः तं समीपं दृष्ट्वा। मांसं ज्ञाय, स पक्षी शीघ्रं तं अभिगच्छत्; आकाशे द्वौ पक्षिनौ चञ्चूयुद्धं चक्रतुः। युद्धे, पत्रं यमुनाजले पतितम्; पक्षिनौ पत्रं पतितं दृष्ट्वा, दूरं उडितवन्तौ। तस्मिन्नेव क्षणे, अद्रिका नाम्ना अप्सराः, सायं संध्योपासनेन युक्ता, ब्राह्मणं समीपं आगता। जलक्रीडायाम् निमग्ना, सुन्दरी स्त्री ब्राह्मणस्य पादं गृहीत्वा। प्राणायामे लीनः, ब्राह्मणः तां कामिनीं दृष्ट्वा, शापं ददौ—‘मच्छरूपं गच्छ, यतः मम ध्यानं विघ्नितम्।’ एवं शापेन, अद्रिका उत्तमा अप्सराः, यमुनायां मच्छरूपं प्राप्तवती, शोभना। तदा, श्येनस्य चञ्चूतः पतितं वीर्यं, अद्रिका मच्छरूपिणी शीघ्रं गृह्णाति स्म।