पापपुत्रस्य जन्म माता-पितरौ दुःखेन पीडयति, न स खलु मित्रेभ्यः किञ्चित् उपकुर्वन्ति, नापि शत्रून्कदापि हिंसन्ति। यत्र तु सद्धर्मनिष्ठः सुपुत्रो गृहे वसति, तत्र तु सः सर्वेषां हिते रतः, पितरौ प्रहर्षयति, तादृशं कुलं धन्यं भवति। पापपुत्रेण तु कुलं नश्यति, कीर्तिः क्षीयते, दुःखानि च नरके च यातनाः अनुभूयन्ते। तस्यैव च पापपुत्रस्य कारणात् वंशो विनश्यति, दुष्टया भार्यया जन्म निष्फलं भवति, दूषितेन भोज्येन दिनं विनश्यति, मिथ्याबन्धुना तु सुखस्य कुतः सम्भावना? एवं पापपुत्रस्य दुष्कृत्यैः दिनरात्रं संतप्तः स ऋषिः गार्गमुपगतवान्। तत्र ऋतवाक् नाम ऋषिः विनयेन पप्रच्छ—“भगवन्, मम पुत्रस्य पापत्वस्य कारणं ज्योतिषशास्त्रतः कथय। गुरुषु सेवां कृत्वा वेदानधीतवानस्मि, ब्रह्मचर्यं च पालनं कृत्वा विवाहं विधिवत् अकुर्वम्। पत्न्या सह गार्हस्थ्यधर्मे स्थित्वा पञ्चमहायज्ञान् अनुष्ठितवानस्मि। नरकभीत्या, न रतिस्पृहा, पुत्रार्थं गर्भाधानं विधिवत् अकुर्वम्। स मम पुत्रः, मम वा दोषात्, मातुः वा, बन्धूनां दुःखहेतुः पापकर्मा जातः।” एवं श्रुत्वा, गार्गः मुनिः सर्वं विचिन्त्य ज्योतिषशास्त्रानुसारं कारणं न्यवेदयत्। स उवाच—“मुनिवर, न त्वं दोषी, न तव भार्या, नापि कुलं; रेवत्याः प्रतिकूलकाले तव पुत्रस्य जन्मात् एष दोषः जातः। तस्मात् दुःखमिदं केवलं तेनैव कारणेन जातं, अन्यत् किञ्चिदपि नास्ति। अतः दुःखपरिहाराय त्वं यत्नेन जगद्धात्र्याः शुभायाः दुर्गायाः पूजनं कुरु।” एवं गार्गस्य वचः श्रुत्वा, ऋतवाक् क्रोधात् रेवतीं शशाप—“रेवती दिवोल्लङ्घनं करोतु।” तस्य शापस्य प्रभावात्, पूषायाः नक्षत्रमपि दिवः पतितम्, सर्वलोकसाक्षिकं कुमुदाचले प्रकाशमानम्। तस्मात् रैवतको नाम प्रसिद्धः अभवत्, तस्य पतनात् कुमुदगिरिः उत्पन्नः, यतः स पर्वतः परमशोभनः अभवत्। ततः रेवत्याः शापानन्तरं, मुनिः गार्गस्य उपदेशेन अम्बिकायाः पूजनं कृत्वा सुखं सौभाग्यं च प्राप। स्कन्द उवाच—रेवत्याः नक्षत्रतेजसः कन्या अभवत्, या लोके अनुपमा रूपेण, लक्ष्म्याः इव द्वितीया। तां कन्यां रेवत्याख्यां मुनिः हृष्टः नाम्ना चकार। ततः प्रमुचिर्मुनिः तां धर्मेण स्वाश्रमे कुमुदाचले पुत्रिकां इव पालयामास। यदा सा कन्या यौवने समृद्धा रूपसम्पन्ना च अभवत्, तदा मुनिः चिन्तयामास—कः अस्याः योग्यः पतिः स्यात्? बहुधा अन्विष्यापि न कञ्चन योग्यं पतिं लब्धवान्। तदा स मुनिः वह्निकुण्डं प्रविश्य अग्निं स्तोतुं प्रारब्धवान्। अग्निः तुष्टः सन् कन्यायाः वरं दत्तवान्—“तव पतिः धर्मात्मा, बलवान्, वीर्यवान्, वाग्मी, अजितवाग्भविष्यति। स दुर्दमः नाम राजा तव पतिः भविष्यति।” इत्युक्त्वा अग्निनाऽनुगृहीतः स मुनिः प्रहृष्टचित्तः अभवत्। तस्मिन्नेव क्षणे, दैवयोगात् दुर्दमः नाम राजा, विक्रमशिलपुत्रः, कालिन्द्यां जातः, प्रियव्रतवंशसम्भूतः, मृगयायाः निमित्तेन तत्राश्रममुपाजगाम। साश्रमं प्रविश्य, मुनिं न दृष्ट्वा, रेवतीं प्रणम्य स्नेहेन पप्रच्छ—“देवि, मुनिवरः कुतः गतः? तस्य पादावलोकनं कर्तुमिच्छामि, सत्यं वद।” सा कन्या उवाच—“राजन्, मुनिः वह्निकुण्डं गतः।” इत्युक्त्वा, राजा शीघ्रं तस्मात् निर्गत्य वह्निकुण्डद्वारे स्थितः। मुनिः तत्र दुर्दमं राजानं राजलक्षणैः भूषितं विनीतं च दृष्ट्वा, शिष्यं गौतमं आह—“राजानं स्वागतार्हं कृत्यं कुरु।” दीर्घकालानन्तरं एषः राजा आगतः, विशेषतः जामातार्थं, इत्युक्त्वा अर्घ्यं दत्तवान्। राजा सादरं तद्गृहित्वा, मुनिना पूजितः, तेन कुशलप्रश्नः अपि कृतः—“कच्चित् तव सैन्यं, कोषः, मित्राणि, सेवकाः, मन्त्रिणः, पुरं, राष्ट्रं, त्वं च कुशलम्?” “पत्नी तव कुशला, सा ह्यत्रैव अस्ति; अन्यासां पत्नीनां कुशलं वद,” इति मुनिना पृष्टः, राजा उवाच—“भगवन्, सर्वत्र मम कुशलं भवति, किन्तु अत्र या पत्नी अस्ति, सा का इति मम जिज्ञासा।” मुनिः उवाच—“राजन्, रेवती नाम तव पत्नी, या पृथिव्यां रूपेण अनन्या, अत्रैव अस्ति; किं त्वं स्वां पत्नीं न जानासि?” राजा उवाच—“भगवन्, मम गृहे या: पत्न्यः सुभद्राद्याः, ताः सर्वाः जानामि, रेवतीं तु न जानामि।” मुनिः उवाच—“राजन्, या त्वया पूर्वं ‘प्रिय’ इति सम्बोधिताऽभूत्, सा त्वया क्षणेन विस्मृता, या तवातिप्रियासीत्। राजा उवाच—“यथार्थं भवान् उक्तवान्, सा मया संबोधिताऽभूत्; मम मनो न दुष्टं, भगवन्, त्वं रोद्धुं न अर्हसि।” मुनिः उवाच—“राजन्, सत्यं त्वया उक्तं, तव मनो न दुष्टम्; अग्नेः प्रेरणया एषा वाणी त्वत्तः स्वतः आगता।