अरुणः, कामनया आवृतः तमसि निमग्नः, गायत्रीमन्त्रस्य जपनेन आकृष्टः, दशसहस्रवर्षाणि केवलं जलबिन्दुभिः जीवितवान्। ततो दशसहस्रवर्षाणि वायुनैव जीवितवान्; पुनः दशसहस्रवर्षाणि किञ्चन खाद्यं न उपयोजितवान्। एवं तपस्यन् तस्य शरीरात् अग्निः उत्पन्नः, यः समग्रं जगत् दग्धवान्; तद् अद्भुतं दृश्यं अभवत्। सर्वे देवाः "किमेतत्? किमेतत्?" इति कम्पिताः, भयात् समस्तलोकाः ब्रह्मणं शरणं गच्छन्ति। तेषां प्रार्थनां श्रुत्वा, चतुर्मुखः ब्रह्मा, गायत्र्या सह, हंसारूढः, हर्षपूर्णः तत्र अगच्छत्। तत्र अरुणं केवलं प्राणरूपं दृष्टवान्, तस्य नाड्यः सञ्जाताः, उदरं शुष्कं, अङ्गानि कृशानि, नेत्राणि ध्याननिमीलितानि। सः तेजसा दीप्तं अरुणं अपश्यत्, द्वितीयमिव अग्निं; तं उवाच—"वरं वृणीष्व, साधो, यद् यच्चित्ते अस्ति।" ब्रह्मणः वचांसि श्रुत्वा, तानि एव तस्य तुष्टिं जनयन्ति, अरुणः ब्रह्मणः मुखात् अमृतधारामिव प्राप्तवान्, हृष्टः अभवत्। नेत्रे उद्घाट्य, तं कमलसम्भवम् ईश्वरम् अग्रतः ददर्श, गायत्र्या सह, चतुर्वेदसमन्वितम्। सः शाश्वतं ब्रह्माणं जपमन्त्रं जपन्तं, अक्षमालां कमण्डलुं च धारयन्तं अपश्यत्; तदा उत्थाय, तं प्रणम्य, नानास्तुतिभिः स्तुतवान्। तस्य मनसि स्थितं वरं वृणोत्—"मम मृत्युः न अस्तु।" अरुणस्य वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा सविनयम् उपदिशत्—"ब्रह्मा, विष्णु, महेशः अन्ये च मृत्युः निगलिताः; तस्मात् अन्येषां मृत्येः किं वदामि, दानवश्रेष्ठ?" "तस्मात् यथायोग्यं वरं वृणीष्व, यं दातुं शक्नोमि; बुद्धिमन्तः अशक्ये न तिष्ठन्ति।" ब्रह्मणः वचनं श्रुत्वा, पुनः सविनयम् उवाच—"युद्धेन, शस्त्रैः, अस्त्रैः, न पुरुषैः, न स्त्रीभिः, मम मृत्युः न भवतु।" "न द्विपद्भिः, न चतुष्पद्भिः, न उभयस्वरूपैः; भगवन्, एवं मृत्येः वरं दत्त्वा।" "मम महाबलम् अपि दत्तं, येन अहं देवान् जयेयम्।" तस्य वचनं श्रुत्वा, ब्रह्मा "तथास्तु" इति प्रत्यवदत्। वरं दत्त्वा, कमलसम्भवः शीघ्रं स्वं स्थानं प्रत्यगच्छत्; ततः अरुणः दानवः, ब्रह्मवरात् गर्वितः, पातालवासिनः दैत्याः आह्वयत्। तस्य आज्ञया दैत्याः समागताः, सर्वे तं दैत्याधिपतिं स्वीकारयन्ति। युद्धार्थं अमरावतीं दूतः प्रेषितः; दूतस्य वचनं श्रुत्वा, देवराजः भयात् कम्पितः। सः देवैः सह शीघ्रं ब्रह्मलोकं गतः; ब्रह्मा-विष्णु-पूर्वकः, शङ्करधामं प्रति अगच्छत्। तत्र देवशत्रूनां नाशाय विचारः कृतः; तस्मिन्नेव समये, तद् स्थानं दैत्यसेनया परिवृतम्। अरुणः दैत्यराजः शीघ्रं देवलोकं गतः; सूर्य, चन्द्र, यम, अग्नि—एतेषां पृथक् प्रदेशान् ग्रहीतवान्। स्वस्य तपसा, नानारूपधारणेन, सः स्वयम् अधिपत्यं कृतवान्; सर्वे देवाः स्वस्थानात् च्युताः कैलासप्रदेशं गताः। देवाः पृथक् पृथक् शङ्करं स्वदुःखं निवेदितवन्तः; तत्र महाविचारः अभवत्—किम् कर्तव्यम् इति। युद्धेन, शस्त्रैः, अस्त्रैः, न पुरुषैः, न स्त्रीभिः, न द्विपद्भिः, न चतुष्पद्भिः, न उभयस्वरूपैः— अस्य मृत्युः न संभवति, इति ब्रह्मा कारणं व्याख्यातवान्; तस्मात् सर्वे चिन्तिताः, किं अपि कर्तुं न शेकुः। तस्मिन्नेव समये, तत्र अशरीरवाणी उदभूत्—"लोकजननीं पूजयध्वं; सा कार्यं साधयिष्यति।" "यदि दैत्यराजः गायत्रीजपेन आकृष्टः, तां त्यजेत्, तदा मृत्युप्राप्तः भविष्यति," इति वाणी उच्चैः घोषितवती, हर्षं जनयन्ती। दिव्यवाणीं श्रुत्वा, देवाः सविनयं परस्परं मन्त्रयन्ति; बृहस्पतिं आह्वयित्वा, देवराजः इदं वचनं उवाच—"आचार्य, दैत्यस्य समीपं गच्छ, देवकार्याय; यथा सः गायत्रीं त्यजेत्, तद् यत्नं कुरु।" "वयं परमेश्वर्याः ध्यानयोगेन सेवा करिष्यामः; यदि सा तुष्टा, भगवती सहायं दास्यति।" एवं गुरुम् उपदिश्य, सर्वे जम्बुनदाधिपायाः समीपं गताः; सा शुभा, दैत्यभीतेः त्रस्तान् रक्षिष्यति। तत्र गत्वा, सर्वे दृढनिश्चयेन तपः कृतवन्तः; मायाबीजमन्त्रजपेन, देवीपूजायां निष्ठिताः। ततः बृहस्पतिः शीघ्रं दैत्यस्य समीपं गतः; मुनिं आगतम् दृष्ट्वा, दैत्यराजः पृष्टवान्— "मुने, किमर्थं अत्र आगतः? कस्य हेतोः? किम् कार्यम्? वद। अहं तव पक्षे न अस्मि; अहं तव शत्रुः।" तस्य वचनं श्रुत्वा, मुनिश्रेष्ठः प्रत्यवदत्—"यां भगवतीं वयं सेवामः, तां त्वं नित्यं पूजयसि।" "तस्मात्, कथं तव पक्षे न असि?" तस्य वचनं श्रुत्वा, दिव्यया मायया मोहितः अभवत्। गर्वात् उत्तमः दैत्यः परममन्त्रं त्यक्तवान्; गायत्रीं परित्यज्य, तेजोहीनः अभवत्। कार्यं सम्पाद्य, गुरुस्तस्मात् स्थलात् निर्गतः; ततः सर्वं वृत्तान्तं वज्रधराय निवेदितवान्।