शृणुत भोः, धर्मस्य विस्तारः गायत्रीमध्यगः अत्र निरूप्यते, तस्याश्च माहात्म्यं भगवत्याख्यं कीर्त्यते। सा हि भगवती भगवत्संज्ञिता, यतो ह्येषा परा देवी ब्रह्मणा विष्णुना शंकरच च पूज्यते। अथ किल ऋतवाक् नाम महात्मा महर्षिः प्रख्यातः आसीत्। समये सम्प्राप्ते पौष्णान्ते तस्य पुत्रः जातः। स सुतस्य जातकर्मादिकं सम्यक् विधिवत् अकारोत्, तदनन्तरं चूलाकर्म उपनयनादिकं च अपि। यदा स पुत्रः तस्मिन् महर्षौ जातः, तदा स ऋषिः दुःखेन रोगेण च पीडितः अभवत्। तस्य च मनः, तस्य पत्न्याश्च, क्रोधलोभाभ्यां पीडितम्। सा च बहुसङ्गदोषेण सदा शोकिता दुःखिता च अभवत्। ऋतवाक् मुनिः तेनात्मजेन दुःखितः चिन्तायाम् अपतत्—"किमर्थं मम पुत्रः एतावदधमः जातः?" इति। तेन पुत्रेण बलात् अन्यस्य मुनिपुत्रस्य भार्या हृता, न च तेन पितुः मातुः वा उपदेशः कदापि ग्राह्यः, मोहितचित्तत्वात्। ततः दुःखसन्तप्तः ऋषिः इदं वचनमुवाच—"न सुतः पापशीलः स्यादिति, न सुतः एव श्रेयः।" पापपुत्रेण स्वर्गात् पितरः नरके पतन्ति, यावज्जीवं सः केवलं पितरौ दुःखयति। पापपुत्रस्य जन्म दुःखाय एव, स न मित्राणां हितं करोति, न शत्रूणां अहितम्। धन्यास्ते येषां गृहेषु सुतः सच्चरित्रः, परोपकाररतः पितरौ सुखयति। पुत्रेण पापेन कुलं विनश्यति, कीर्तिः नश्यति, दुःखं च नरकयातनाः च प्राप्यन्ते। पापपुत्रेण वंशः नश्यति, दुष्टया भार्यया जन्म व्यर्थम्, अशुद्धेन अन्नेन दिनं नश्यति, मिथ्याबन्धुना कुतः सुखम्? स्कन्द उवाच—एवं तेन पापपुत्रस्य दुष्कृत्यैः दिनरात्रं संतप्तः स ऋषिः गर्गमुनिं प्रति जगाम। ऋतवाक् उवाच—"भगवन्, कारणं पृच्छामि, ब्रूहि मे तत्त्वतः मम पुत्रस्य पापत्वस्य कारणं ज्योतिषशास्त्रतः।" "आचार्यसेवया वेदान् सम्यगधीतवान् अहम्, ब्रह्मचर्यं कृतवान्, विवाहं च विधिवत् अकरवम्। पत्न्या सह गृहधर्मं सम्यक् अनुष्ठितवान्, पञ्चमहायज्ञांश्च। स्वर्गभयात्, न कामात्, पुत्रार्थं गर्भाधानं विधिवत् अकरवम्। एषः मम पुत्रः मया वा मातुः दोषेण वा जातः दुःखहेतुर्भूतः, पापकर्मा बन्धूनां शोकदायकः।" एवं श्रुत्वा गर्गः मुनिः सर्वं विचिन्त्य ज्योतिषशास्त्रतः कारणं न्यवेदयत्। गर्ग उवाच—"ऋषे, न तव दोषो न तव पत्न्याः, न कुलस्य; केवलं रेवत्याः कालदोषात् पुत्रस्य पापत्वं जातम्।" "तव पुत्रः अशुभे काले जातः, तेनैव दुःखं लभसे, अन्यत् किञ्चिदपि कारणं नास्ति। अतः दुःखनाशाय, हे विप्र, यत्नेन जगदम्बिकां दुर्गां आराधय।" गर्गस्य वचः श्रुत्वा, ऋतवाक् क्रोधाविष्टः रेवतीं शप्तवान्—"रेवती दिवः पततु!" इति। तस्य शापेन पूषानक्षत्रमपि दिवः पतितम्, सर्वलोकदृश्यम्, कुमुदाचलमधि दीप्तिमान्। एवं रैवतको नाम प्रसिद्धः अभवत्, तस्य पतनात् कुमुदाचलः उत्पन्नः, ततोऽपि तस्य शोभा बहुधा वर्धिता। ततः रेवत्याः शापं दत्त्वा, मुनिः गर्गस्य उपदेशेन अम्बिकां सम्यगुपास्य सुखं सौभाग्यं च प्राप्तवान्। स्कन्द उवाच—रेवत्याः नक्षत्रदीप्तेः कन्या जाता, या लोके अनुपमरूपा, लक्ष्म्याः इव द्वितीया। तां कन्यां रेवत्याख्यां मुनिः सस्मितः नाम्ना चकार। ततः प्रमुचिर्महर्षिः सा कन्या धर्मेण स्वगुरुकुले कुमुदाचले स्वकन्येव पालयामास। तस्याः यौवनं सम्प्राप्तं सौन्दर्यं च वर्धितं दृष्ट्वा, कन्यायाः योग्यवरस्य चिन्तनं कृतवान्। बहुधा विचिन्त्यापि योग्यं वरं न लब्धवान्, तदा वह्निकुण्डे प्रविश्य अग्निं स्तुतवान्। तदा तुष्टेन वह्निना कन्यायै वरः दत्तः—"तव पतिर्धार्मिकः, बलवान्, शूरः, वाग्मी, अविजितवाक् भविष्यति।" "दुर्दमः नाम राजा तव पतिः स्यात्," इति अग्निना उक्तम्। तच्छ्रुत्वा मुनिः हृष्टः। दैवयोगेन तस्मिन्नेव क्षणे दुर्दमः नाम राजा बुद्धिमान्, विक्रमशिलस्य पुत्रः, कालिन्द्यां जातः, प्रियव्रतवंशसम्भूतः, मृगयाप्रसङ्गेन मुनिगृहं समुपेत्य। तत्र मुनिं न दृष्ट्वा, रेवतीं सस्नेहम् अपृच्छत्—"सुश्रोणि, मुनिः आश्रमात् गतः, तस्य पाददर्शनं कर्तुमिच्छामि, सः कुत्र गतः इति सत्यं वद।" सा कन्या उवाच—"मुनिः वह्निकुण्डं गतः, राजन्।" तद् वचनं श्रुत्वा राजा शीघ्रं तस्मात् आश्रमात् निर्गतः।