गिरिजा तुष्टा सती देव्या तां स्तुतिं कुतः कृतवतीति कारणं पृष्टवती। तस्याः एव कॢप्तिकायाः कोशात् कौशिकी देवी समुत्थिता, या सर्वलोकैः पूजिता। सा कौशिकी स्नेहपूर्वं देवान् उवाच—“भो देवश्रेष्ठाः, भवद्भिः उत्तमया स्तुत्या अहं तुष्टा।” तदा सा देवी वरं वृणीध्वमिति उक्तवती। देवाः प्रार्थयामासुः—“शुम्भः नाम दैत्यः, तस्य च निःशुम्भः भ्राता प्रसिद्धः। स बली असुरः त्रैलोक्यं स्वबलात् अधिगतवान्। हे देवि, तं दुष्टं दानवाधिपं हन्तुं विचिन्तय। सः नित्यं अस्मान् स्वबलात् पीडयति।” तदा सा देवी उवाच—“देवद्विषं निःशुम्भं च शुम्भं च अहं निहनिष्यामि। भवतां कल्याणं भवतु, युष्माकं कंटकं अहं नाशयिष्यामि।” इति उक्त्वा, सा करुणामयी देवदेवी देवान् इन्द्रं च संबोधितवती। ततः सा देवी तेषां पश्यतां त्वरितं अदृश्यता। देवाः प्रमुदिताः समागत्य सुवर्णशैलस्य शुभे गुहायां गताः। तेषां पश्यतां च, चण्डमुण्डौ, शुम्भनिःशुम्भयोः सेवकौ, तां विश्वमोहिनीं सर्वाङ्गसुन्दरीं देवीं दृष्टवन्तौ। तौ सेवकौ स्वपतिं प्रति निवेदितवन्तौ—“भो असुरश्रेष्ठ, रत्नभोग्य, मानद, अस्माभिः अद्भुता स्त्री दृष्टा या तव भोग्यत्वाय युक्ता।” “तां सुन्दरीं आनय, तया सह सुखं भुङ्क्ष्व। एवंरूपी स्त्री न असुरेषु, न गन्धर्वेषु, न दानवेषु दृष्टा। न मनुष्येषु, न देव्यासु, तादृशी मोहिनी नास्ति।” इत्येवं तयोः वचनं श्रुत्वा शुम्भः शत्रुनाशकः सुग्रीवः नाम दानवदूतं प्रेषितवान्। स दूतः शीघ्रं गत्वा नम्रतया देवीं उपगम्य शुम्भस्य वाक्यं निवेदितवान्। स उवाच—“देवि, शुम्भः नामासुरः त्रैलोक्याधिपः अस्ति। स देवेषु सर्वरत्नभोगी पूज्यः। स एवमाह—‘अहम् अक्षयः रत्नभोगी। त्वं अपि रत्नरूपा, सुनेत्रे, मया सह संयोगं कुरु। सर्वाणि रत्नानि देवेषु, असुरेषु, मनुष्येषु, मया सह सन्ति। मया सह कामसुखानि भुङ्क्ष्व।’” देवी तदा उवाच—“सत्यं त्वया उक्तं, दूत, दैत्यराजस्य प्रियं। किन्तु मया पूर्वं यः प्रतिज्ञा कृतः, स कथं मिथ्या स्यात्? शृणु, मया प्रतिज्ञातं—यः मद्गर्वं जयति, यः मम बलं हन्ति, यः मम तुल्यबलः स्यात्, स एव मम भोग्यः स्यात्। तस्मात्, दैत्येशः मम प्रतिज्ञां सत्यम् अस्तु, बलात् मम हस्तं गृह्णातु—किं तस्य असंभवम्?” “तस्मात्, गच्छ, महादूत, स्वामिनं विनयेन निवेदय—यदि सः बलिष्ठः, मम प्रतिज्ञां सत्यां करोतु।” इति महादेव्याः वचनं श्रुत्वा स दानवः सर्वं यथावत् शुम्भाय निवेदयामास। तदा दूतस्य अप्रियं वचनं श्रुत्वा शुम्भः महाबलवान् दैत्येशः कोपाविष्टः अभवत्। स दैत्येशः धूम्राक्षं नाम दानवं आज्ञापयामास—“मद्वचनं शृणु, धूम्राक्ष, यथाज्ञापय, तां दुष्टां स्त्रीं शीघ्रं मम समीपं आनय, यदि आवश्यकं, तां हन्त्वा, केशेषु आकृष्य आनय। त्वं शीघ्रं गच्छ।” एवं आज्ञां प्राप्य धूम्रलोचनः दैत्येश्वरः षष्टिसहस्रैः बलाढ्यैः दानवैः सह निर्ययौ। हिमगिरिं प्राप्त्वा, स देवीं समीपं गत्वा उच्चैः उवाच—“शुभे, शीघ्रं दैत्येशस्य वशं आगच्छ। शुम्भं बलिनं स्वीकुरु, सर्वसुखानि भुङ्क्ष्व। अन्यथा, अहं त्वां केशेषु आकृष्य दैत्येशस्य समीपं नयामि।” एवं उक्ता देवी तं प्रत्युवाच—“यथार्थं त्वया उक्तं, महाबल। शुम्भः असुरराजः, त्वं अपि असुरः; कथं त्वं करिष्यसि?” इति उक्ते, स दैत्येशः शस्त्रपाणिः देवीं प्रति धावितवान्। तदा सा महादेवी निनादेन तं क्षणेन भस्मीकृतवती। ततः सा देवी स्ववाहनेन तस्य सैन्यम् अपि नाशयामास। ततस्तत् सैन्यं सर्वतः शीघ्रं भग्नं, मूर्च्छितं, क्रन्दन्तं च अभवत्। एतद्वृत्तान्तं श्रुत्वा शुम्भः दैत्येशः विज्ञापितः। स रोषात् विकृताननः, कोपाविष्टः महाबलवान् अभवत्। ततः सः क्रुद्धः चण्डं मुण्डं रक्तबीजं च क्रमशः प्रेषितवान्। ते त्रयः महाबलिनः, प्रसिद्धवीर्याः, देव्या बलात् गृहीतुं प्रयत्नं कृतवन्तः। यदा ते आक्रमन्, तदा सा उग्ररूपा जगद्रक्षिणी देवी तान् प्रत्यूह्य, शूलं गृहीत्वा त्वरया भूमौ पातयामास। दानवानां सैन्यवधं श्रुत्वा तौ दैत्याधिपती शुम्भनिःशुम्भौ महोत्साहेन आगतौ। तयोः घोरयुद्धं अभवत्। तौ उभौ दैत्यौ देव्या निहतौ। एवं शुम्भं दानवराजं हत्वा, सा सर्वव्यापिनी देवी, देवैः स्तुता, सरस्वत्या अपि स्तुता। एवं हे नृप, अस्याः अद्भुततमा प्रादुर्भावकथा वर्णिता। सा परमा देवी कालीमहालक्ष्मीसरस्वतीरूपेण क्रमशः जगत्सृष्टिं करोति।