महिṣासुरं देवसेनानां विनाशकं देवी दृढेन पाशेन बद्ध्वा खड्गेन शिरः छित्वा निपातितवती। ततः शेषितं तस्य सैन्यं भग्नं विलापरवैरुत्तं दिशो दिशः पलायितम्। सर्वे देवाः हर्षिताः देवीनां स्वामिनीं स्तुतवन्तः। एवं लक्ष्मीः महिषासुरनाशिनी अभवत्। हे राजन्, अधुना शृणु सरस्वत्याः प्रादुर्भावं कथं जातम्। कदाचित् शुम्भो नाम दानवः मदोत्कटबलसम्पन्नः, तस्य भ्राता निशुम्भः महाबलपराक्रमवान् आसीत्। ताभ्यां पीडिताः सर्वे देवाः तेजः हृतम्। ते हिमवतः पर्वतं गत्वा भगवतीं सम्यक् स्तुतवन्तः। देवाः ऊचुः—"जयस्ते देविस्वामिनि भक्तार्तिहरकुशलाऽसि। राक्षसविनाशरूपेऽमृताऽव्यया पापरहिताऽसि। देविस्वामिनि भक्तानां सुलभा महाबलपराक्रमयुक्ता; विष्णुशङ्करब्रह्मादिरूपा अनन्तवीर्याऽसि। सृष्टिस्थितिलयकारिणी तेजोदा, परमनृत्ये प्रमुदिता माधवी सुखदायिनी। कृपया देविस्वामिनि, कृपया, करुणासमुद्रे; निशुम्भशुम्भसम्भूतभीतिहरणे, अनन्तसिन्धु। शरणागतदुःखहरिणि, रक्षस्व; शरणं ते प्राप्ताः स्म।" इति देवाः स्तुवन्तः भूमिपते। ततः प्रसन्ना गिरिजा उक्तवती—"स्तुत्यहेतुं वदत।" तस्याः कोशात् कौशिकी उत्पन्ना। कौशिकी, लोकैः पूजिता, देवेषु स्नेहपूर्वकं उक्तवती—"सन्तुष्टा अस्मि, उत्तमया स्तुत्या।" "वरं वृणुध्वम्" इति तया उक्ते, देवाः वरं याचितवन्तः—"शुम्भः नाम दानवः, तस्य प्रसिद्धः भ्राता निशुम्भः।" "स बलाढ्यः त्रीँल्लोकान् बलात् अधिगृह्य अस्ति; हे देवि, तं दानवाधिपं पापिनं हन्तुं चिन्तय।" "स नित्यं अस्मान् पीडयति, स्वबलं प्रदर्श्य।" देवी उक्तवती—"अहं देवद्विषं निशुम्भं शुम्भं च पतयिष्यामि।" "शान्ताः भवत, शुभं भवतु; अहं कण्टकं नाशयिष्यामि।" इति उक्त्वा, देवी देवगणं तथा इन्द्रं सम्बोध्य करुणया पूर्णा। ततः देवी देवदृष्टेः त्वरितं अन्तर्धानं गता। हर्षिताः देवाः समागत्य सुवर्णपर्वतस्य शुभगुहां गच्छन्ति। तत्र देवैः पश्यता, शुम्भनिशुम्भसेवकौ चण्डमुण्डौ तां देवीं सर्वाङ्गसुन्दरीं विश्वमोहिनीं दृष्टवन्तौ। तौ सेवकौ चण्डमुण्डौ असुरराजं उक्तवन्तौ—"हे नाथ, सर्वासुरश्रेष्ठ, रत्नभोग्य, सम्मानदाता," "अद्भुतां कामनीयां स्त्रीं दृष्टवन्तः स्म; सा तव भोग्याय योग्याऽस्ति।" "तां सुन्दरीं आनय, तया सह सुखं भुङ्क्ष्व; असुरेषु, गन्धर्वेषु, दानवेषु, एवं स्त्री नास्ति।" "मानुषेषु, देवेषु अपि, नास्ति तादृशी मोहिनी।" सेवकवचनं श्रुत्वा, शुम्भः शत्रुनिग्राही, सुग्रीवः नाम दानवदूतं प्रेषितवान्; स दूतः शीघ्रं गत्वा विनयेन देवीं उपगच्छति। स देवीं प्रति शुम्भस्य वचनं निवेदितवान्—"हे देवि, शुम्भः नाम असुरः, त्रैलोक्यनाथः, विजेता।" "स देवेषु सर्वरत्नभोगी, त्वं शृणु—अहं अक्षयरत्नभोगी।" "त्वमपि रत्नमसि, सुनेत्रे; मयाऽस्मिन् एकीभव। देवासुरमानुषेषु सर्वरत्नानि" "हे सौभाग्यवती, तानि मम; मया सह कामसुखं भुङ्क्ष्व।" देवी उक्तवती—"सत्यं वक्तुम् इच्छसि, दैत्यराजप्रियं।" "मम पूर्वं कृतं व्रतं कथं मिथ्या स्यात्? शृणु, दूत, मम व्रतं।" "यो मम गर्वं निवारयेत्, यो मम बलं हरेत्, यो मम समबलः स्यात्—स एव मम सुखं भुङ्क्ष्वेत्।" "तस्मात् दानवपति मम प्रतिज्ञां सत्यम् स्थापयतु; बलात् हस्तं गृह्णातु—किमस्य अस्य कार्ये असम्भवम्?" "तस्मात् गच्छ, दूतश्रेष्ठ, तव स्वामिने विनयेन निवेदय—यदि स बलवान्, स मम वचनं सत्यम् स्थापयेत्।" देव्याः महावचनं श्रुत्वा, दानवः शुम्भं सर्वं वृत्तान्तं निवेदितवान्। ततः दूतस्य अप्रियं वचनं श्रुत्वा, शुम्भः महाबलवान् दानवेश्वरः क्रोधात् प्रज्वलितः। ततः दानवेन्द्रः धूम्राक्षः नाम दानवम् आदेशितवान्—"मम वचनं शृणु, धूम्राक्ष, मम आज्ञां कुरु।" "तां दुष्टां स्त्रीं शीघ्रं आनय, हत्वा अपि केशेषु आक्र्ष्य; त्वरितं मम पुरः गच्छ।" आज्ञां लब्ध्वा, धूम्रलोचनः दानवेश्वरः षष्टिसहस्रबलाढ्यदानवैः सह प्रस्थितवान्। हिमशैलं प्राप्य, देवीं उपगम्य उच्चैः उक्तवान्—"हे शुभे, शीघ्रं दानवेश्वरं स्वीकुरु।" "शुम्भं महाबलं स्वीकुरु, सर्वसुखं भुङ्क्ष्व; अन्यथा केशेषु गृह्य दानवेश्वरं प्रति त्वां नयिष्यामि।" एवं दानवेन उक्ता देवी प्रत्युवाच—"यथार्थं वक्तुम् इच्छसि, महाबलिन्।" "राजा शुम्भः असुरः, त्वमपि; कथय, किं करिष्यसि?" इति उक्ता, दानवेश्वरः शस्त्रधारी त्वरितं अग्रे धावितवान्।