देवीं तेजस्विनीं दुर्जयां सर्वदेवताधिपतीं सौम्यभाषिणीं भगवतीं अङ्गपुत्रं प्रति मृदुभिर् वाक्यैः सस्मितं सम्बोधितवती। सा उवाच – “भूमिपते, यत् ते मनसि परमं वरं चिन्तयसि, तद् वद; तपसा तुष्टा अहं तं वरं दास्यामि।” ततः चाक्षुषो मनुः प्रणम्य उवाच – “देवि, देवाधिपते, यद् यत् मनसि काम्यते, यद् यत् प्रार्थ्यते, तत् सर्वं त्वं जानासि; त्वं देवैः पूजिता अन्तर्यामिरूपेण सर्वं वेत्सि। तथापि, सौभाग्ययोगात् मम ते दर्शनं प्राप्तम्; अतः देवि, अहं वदामि – मन्वन्तरपर्यन्तं राज्यं मे देहि।” देवी प्रत्युवाच – “एष राज्यं मन्वन्तरस्य तव दत्तम्, राजश्रेष्ठ; तव पुत्राः वीर्यवन्तः महागुणसम्पन्नाश्च भविष्यन्ति। तव राज्यं विघ्नरहितं भविष्यति, च अन्ते मोक्षः निश्चितः।” एवं तस्मै मनवे परमं वरं दत्त्वा देवी भक्त्या स्तूयमाना तत्रैव अन्तर्धानमगात्। स च षष्ठः मनुः, भगवत्याः प्रसादात् शरणं प्राप्य, सर्वभोगैः समन्वितः सार्वभौमत्वं लब्ध्वा मान्यः अभवत्। तस्य पुत्राः बलवन्तः कर्मण्यः भारवाहनक्षमाश्च आसन्। ते भगवत्याः भक्ताः, शूराः, महाबलपराक्रमसम्पन्नाश्च आसन्; अन्यत्र अपि ते समादृताः, महाराज्यसुखहेतवः च। एवं चाक्षुषो मनुः भगवत्याः पूजनात् विशिष्टः मनुः अभवत्; च अन्ते सः शुभां मुक्तिं प्राप्तवान्। इतः परम् सप्तमः मनुः वैवस्वतः इति प्रसिद्धः, स्राद्धदेवः, परमसुखभाजः, राजसु मान्यः इति श्रीनारायणः कथयति। स वैवस्वतः मनुः भगवत्याः प्रसादेन स्वस्य तपसा च मन्वन्तराधिपतित्वं प्राप्तवान्। अष्टमः मनुः सावर्णिरिति पृथिव्यां प्रसिद्धः; सः पूर्वजन्मनि भगवतीं पूज्य तस्याः वरं प्राप्तवान्। सः मन्वन्तराधिपतिरभवत्, सर्वराजभिः पूजितः, महावीर्यपराक्रमी, भगवत्याः पूजननिष्ठश्च। इदानीं नारदः पृष्टवान् – “कथं सः पूर्वजन्मनि भगवतीं पूजयित्वा मनुत्वार्थं वरं प्राप्तवान्? एतत् त्वं वद, वक्तुमर्हसि।” श्रीनारायणः प्रत्युवाच – “स्वारोचिषे मन्वन्तरे चैत्रवंशे जातः सुरथनामकः राजा आसीत्, महाबलपराक्रमी, कीर्तिमान्। सः गुणग्राही, धनुर्धरः, काव्येषु श्रेष्ठः, निपुणः, धनसञ्चयी, याचकानां दाता च आसीत्। सः रिपून् दारयिता, गर्वितः, सर्वशस्त्रेषु कुशलः, बलवान् च आसीत्। एकदा तस्य विरुद्धं अन्ये राजानः कुलनाशकाः अभवन्। शत्रवः सेनासहिताः तं राजानं नगरं च बलात् परिवृत्य आक्रमितवन्तः। तदा सुरथराजा स्वसेनया परिवृतः स्वनगरात् निर्गत्य सर्वान् शत्रून् विनाशयितुम् उद्यतः अभवत्। तदा संग्रामे सुरथः शत्रुभिः विजितः; तस्य मन्त्रिणः कोशात् सर्वं धनं हृतवन्तः। तस्य सर्वं सम्पदः अपहृताः; सः तेजस्वी राजा नगरात् निष्कासितः। अश्वं आरुह्य सः वनं गत्वा मृगयां कुर्वन् एकाकी विषण्णचित्तः विपिने विचचार। शान्तेन मुनिवनं समुपेत्य, यत्र प्राणिनः शान्ताः, मुनिशिष्यसमूहैः परिवृतं, तत्र सः आगतः। सः महातेजाः राजा किञ्चित्कालं दूरदर्शिनः सुमेधसः महर्षेः आश्रमे निवसन् आसीत्। कदाचित् सः राजा मुनिं पूजार्ध्यसमाप्तौ उपगम्य शीघ्रं प्रणम्य सादरं पप्रच्छ – “भगवन्, मम मनसि उत्पन्नं शोकं सततं बाधते, सत्यं ज्ञात्वापि, अपुत्रस्य मे, भूमिपते। शत्रुभिः जितेन, सर्वराज्यं हृतमपि, तेषु स्पृहैव मनसि स्फुटं जायते। किं कुर्वे? कुत्र वा गच्छेयम्? कथं शान्तिं प्राप्नुयाम्, मुनिश्रेष्ठ? तव कृपां याचे – वद, वेदवितां वर। मुनिः उवाच – “राजन्, शृणु, परमं अद्भुतं चरितं, भगवत्याः अनुत्तमं माहात्म्यं, या सर्वकामप्रदा। सा महादेवी, या विश्वं व्याप्य स्थिताऽस्ति, विष्णोर्ब्रह्मणः शंकरस्य चोत्थिता; सा प्राणिनां मनांसि बलात् हरति। सा, राजन्, प्राणिनां मनांसि मोहाय निगृह्णाति; सा सर्वं विश्वं सृजति, सदा तद् धारयति। प्रलयकाले सा शिवरूपेण सर्वं संहरति; सा महादेवी, कामदायिनी, कालरात्रिः दुष्प्राप्या। सा काली, विश्वसंहर्त्री, कमला, पद्मालयः; तस्यां विश्वं जायते, तस्यां विश्वं प्रतिष्ठितम्। तस्यामेव सर्वं लीयते; अतः सा परात्परा। राजन्, यस्य भगवत्याः प्रसादः स एव मोहम् अतिवर्तते – अन्यथा न कदापि, भूमिपते। एवं भगवत्याः माहात्म्ये मधुकैटभवधवर्णनं प्रवर्तते। राजा पप्रच्छ – “का सा देवी या त्वया उक्ता? कथय, कालविदां श्रेष्ठ, या प्राणिनः मोहयति, का च कारणम्, द्विजोत्तम?” “कुतः सा देवी उत्पन्ना? का रूपा? का प्रकृतिः? सर्वं विस्तरेण वद, भूमिपते, कृपया।” मुनिः उवाच – “राजन्, भगवत्याः तत्त्वं ते कथयामि – शृणु, सा देवी कथं उत्पन्ना, केन च, या विश्वं व्याप्य स्थिताऽस्ति। यदा नारायणः, योगेश्वरः, विश्वं संहृत्य, अनन्तशय्यायाम् क्षीरसिन्धौ शेषे शयानः आसीत्, तदा तं योगनिद्रया आविष्टं देवदेवं जनार्दनं, यस्य कर्णमलात् मधुकैटभौ दैत्यौ उत्पन्नौ...