शृणुत, महामुने, दिव्यं चरितं यथाक्रमं कथयामि। अस्ति काञ्चनशैलेः एकः परमश्चिरन्तनः पर्वतः, यं सूर्यः—सर्वस्य जगतः आत्मा—ग्रहगणैः नक्षत्रैश्च सह परितः परिभ्रमति। स एवायं पर्वतः सर्वेषां मध्ये आत्मानं श्रेष्ठतमं मन्यते—"मया समः कोऽपि नास्ति, अहमेव सर्वोत्तमः अस्मि," इति गर्वमदेन पूर्णः सन् स्थितः। स्वस्मिन्नस्मिन् गर्वे स्मरति, तदा मया दीर्घं निश्वसितं, किन्तु हे पर्वतश्रेष्ठ, तपोबलसमर्थानां एषा वृत्तिः न कापि चिन्ता; इत्थं प्रसङ्गेन उक्त्वा, स्वस्थानं गन्तुम् उद्युक्तःऽहम्। एतेन प्रकारेण, भगवतीमहिम्नि विंध्यचरितस्य वर्णनं प्रवर्तते। सूतः उवाच—एवं संवादेन प्रेरितः, स दिव्यर्षिः स्वच्छन्दगामी ब्रह्मलोकं गतवान्। तस्य गमनानन्तरं विंध्यः पर्वतः निरन्तरचिन्तया व्याकुलः अभवत्; न च शान्तिं लब्धुम् अशक्नोत्, सदा दुःखितमानसः स्थितः। "किं कर्तव्यमत्र मया? कथं वा मेरुं अतिक्रामेयम्? न शान्तिं प्राप्नोमि, न च मनः समाहितम्," इति चिन्तयन्, "धिक् मे उत्साहं गर्वं च, धिक् कीर्तिं कुलं च, धिक् बलं पुरुषार्थं च, धिक् पूर्वेषां वचांसि," इति स्पष्टविचारः तस्य चित्ते समुत्पन्नः। तदा तस्य मनसि किञ्चित् दुष्कृत्ये प्रवृत्तिर्जाता—"सूर्यः सदा मेरुम् एव परिभ्रमति। स पर्वतः नक्षत्रग्रहगणैः सहितः सदा प्रमुदितः; अहम् अपि स्वबलात् तस्य पन्थानं निवारयामि।" "यदि सूर्यस्य मार्गः निरुद्धः स्यात्, कथं स पर्वतं परिक्रामेत्? यदि अहं सूर्यस्य दिनस्य च मार्गं निवारयामि, किं भविष्यति?" इति सङ्कल्प्य, विंध्यः निश्चित्य, "उरगाधिपस्य मदमपि नूनं शमयिष्यामि," इति मतिम् आकर्ण्य, स्वबाहू आकाशस्पृशः कृत्वा वृद्धिं जगाम। स उच्चैः शिखरैः सर्वदिशः व्याप्य, दृढः स्थितः—"कदा सूर्यः उदितः स्यात्? कदा तं निवारयिष्यामि?" इति चिन्तयन्। एवं विचारयतः तस्य निशा व्यतीयाय; शुद्धः प्रभातः समुत्थितः, सूर्यकिरणैः दिशः तमोविनिर्मुक्ताः। पर्वतस्यैवोपरि सूर्यः आरोढुम् उदितः, शुभैः किरणैः आकाशं प्रकाशितवान्। तदा पद्मानि विकसन्ति, कुमुदानि निमीलन्ति, सर्वे प्राणिनः स्वकर्मसु प्रवृत्ताः। प्रभातमध्यानदिवसविभागैः किरणनाथः देवपितृभ्यो बलिं वृद्धिं चकार, पिशाचभूतबलिं च, देवसमृद्धिं च। एवं पूर्वदक्षिणदिशः सान्त्वयन्, ताः विरहविपन्नप्रेयसीव दह्यमानाः, सूर्यः तां दिगग्निं त्यक्त्वा शीघ्रं दक्षिणदिशं प्रति प्रस्थितवान्। किन्तु तत्रापि गन्तुं न शक्तः; तदा अनुरुः सूर्याय निवेदयामास—"हे सूर्य, विंध्यः गर्ववृद्धः आकाशं निवार्य स्थितः।" "स मेरुणा सह स्पर्धते, यां परिक्रमां त्वया दत्तां इच्छति," इत्युक्त्वा, तस्य वचनं श्रुत्वा सूर्यः चिन्तां जगाम—"हा, आकाशमार्गोऽपि निवारितः—किमिदं विस्मयम्! नूनं, वीरस्य निषिद्धमार्गे स्थितस्य किं न शक्यम्?" "मम अश्वमार्गः निरुद्धः; दैवं हि बलवत्तरम्। राहुरपि ग्रहीतुं त्वरमाणः क्षणमपि न तिष्ठति। यद्यपि मार्गः चिरकालं निरुद्धः, किं न शक्यते दैवबलात्?" इति मार्गे निरुद्धे, सर्वे लोकाः स्वस्वपतिभिः सहिताः, न किञ्चित् आश्रयं न मार्गं च लब्धुम् अशक्नुवन्। सर्वे, चित्रगुप्तादयः अपि, सूर्येणैव कालज्ञानं कुर्वन्ति। "विंध्यपर्वतस्य निवारणेन—कियद् विपर्यासः! सूर्यस्य पर्वतेन मार्गे निरुद्धे स्पर्धया—स्वाहा स्वधा च नष्टे, जगत् विनष्टप्रायम्। एवं पश्चिमदक्षिणदिशः निद्रया नेत्राणि निमील्य रात्राव् प्रविष्टाः; पूर्वोत्तरदिशः तीव्रतापेन दग्धाः।" "प्राणिनः मृताः, नष्टाः, विनष्टाः, क्षीणाः च। सम्पूर्णं जगत् शोकपूर्णम्, पितृदेवबलिहीनम् अभवत्। देवाः इन्द्रमुख्याः महतीं व्याकुलतां प्राप्य, 'किं कुर्मः?' इति ऊचुः।" ततः सूतः उवाच—सर्वे देवगणाः महेन्द्रपुरोगमाः, पद्मयोनिं पुरस्कृत्य, रुद्रं शरण्यं जग्मुः। ते गिरिशं, शशाङ्ककिरिटिनं, भक्त्या प्रणिपत्य, नमस्कृत्य, स्तोत्रैः, उत्तमैः स्तवैः अर्चयामासुः। देवा ऊचुः—"जय त्वं भगवन्, गणनाथ, या उमाप्रियं पद्मं ते, भक्तानां सिद्ध्यै अष्टसिद्धिविभूतिदायकः। या महायायाविलासे स्थितः, परमात्मा, वृषध्वज, कैलासवासिन्। अहिबुध्न्य, मान्यद, मनुः, अज, नानारूप, स्वात्माराम, शम्भो, तुभ्यं नमः। गणनाथ, देव, गिरिश, महाशक्तिद, महाविष्णुप्रशस्त, तुभ्यं नमः। या विष्णुहृदयं पद्मे स्थितः, परयोगनिष्ठ, योग्य, योगस्वरूप, योगिनां नाथ, तुभ्यं नमः। योगिनां नाथ, योगफलदाता, दीनदायिनां दयासिन्धुरूप, तुभ्यं नमः। दुःखनाशन, उग्रशक्ति, गुणमूर्ति, वृषध्वज, काल, कालान्तक, तुभ्यं नमः।" एवं याज्ञिकैः स्तुतः, वृषध्वज, देवेशः, सुरश्रेष्ठान् स्मितपूर्वकं गंभीरया वाचा प्रोवाच—"सन्तुष्टोऽस्मि, देवगणाः, नरश्रेष्ठाः, एतेन स्तोत्रेण; सर्वेषां वाञ्छितं कार्यं साधयिष्यामि।" ते देवाः ऊचुः—"सर्वदेवेश, गिरिश, शशाङ्ककिरणप्रभ, दुःखनाशन, मङ्गलं नो ददातु, महाबल!" एवं विंध्यस्य गर्वोत्पत्तिः, तस्य सूर्यनिवारणं, लोकानां क्लेशः, देवैः रुद्रशरणगमनं च, सर्वं यथाशास्त्रं सम्प्रवृत्तम्।