भीष्मेण सत्कार्यमाणः सत्यमतीया च यथाविधि पूजितः स महातेजस्वी महर्षिः धूमरहिताग्निवत् तत्र स्थितः। तस्य मातरः सती व्यासं महर्षिं सम्बोध्य इदं वचनं अब्रवीत्—“विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे त्वया तेजसा समुत्पन्नः सुन्दरः पुत्रः सञ्जायेत।” व्यासः मातुः वचः श्रुत्वा तस्य आज्ञाम् मनसि निधाय “ॐ” इति उक्त्वा तत्र स्थित्वा उचितकालं चिन्तयामास। अम्बिका स्नात्वा ऋतुकाले स मुनिना समन्विता अभवत्; सा महाबलिनं पुत्रं समुत्पादयामास, यः जन्मतः अन्धः अभवत्। पुत्रं अन्धं दृष्ट्वा सत्यमती अपि शोकाकुला अभवत्; सा द्वितीयां पत्नीं उवाच—“शीघ्रं पुत्रं जनय।” तस्याः ऋतुकाले अम्बालिका रात्रौ व्यासेन सह समन्विता अभवत्; सा स्त्री गर्भवती अभवत्। ततः पाण्डुः पुत्रः अभवत्, राज्ययोग्यः किन्तु अभ्यनुज्ञातः न; पुत्रार्थं पुनः वर्षान्ते सा पत्नीं प्रेषयामास। ततः व्यासं आहूय सत्यमती उत्तमं मुनिं विनयेन याचित्वा रात्रौ उत्तमशय्यां प्रेषयामास। किन्तु पत्नी न गच्छति, तस्याः स्थाने दासी प्रेषिता; तस्य दास्याः विदुरः धर्मात्मा महाशीलः अभवत्। एवं व्यासेन त्रीन् पुत्रान्—धृतराष्ट्रं चान्यान्—समुत्पादितः, ये महावीर्याः वंशरक्षणाय अभवन्। एतद् सर्वं ते उक्तं—तस्य वंशस्य उत्पत्तिः; व्यासः भ्रातृधर्मविद् निष्पापः तं वंशं रक्षितवान्। नारदः उवाच—“हे नारायण, भूम्याः आधार, सर्वरक्षणस्य कारण, भगवत्याः कर्माणि यानि त्वया उक्तानि, तानि सर्वपापनाशकानि। प्रत्येकं मन्वन्तरे सा देवी स्वस्वरूपेण यथेष्टं रूपं धारयति। तानि सर्वाणि भगवत्याः यशोयुक्तानि, केन केन पूजिता स्तुता च इह, तद् सर्वं वद। भक्तवत्सला सा देवी भक्तानां कामान् पूरयति; अस्माकं हिताय भगवत्याः परं कर्म वद। तानि वर्णय, दयासिन्धो, येन महत् सुखं लभ्यते।” श्रीनारायणः उवाच—“शृणु, महर्षे, तानि पापनाशकानि कर्माणि। भक्तानां भक्ति-सम्भवः, महालक्ष्मीः, विश्वस्य योनिः, परं तेजः—ब्रह्मा, लोकपितामहः। सः भगवान् देवेशस्य नाभिकमलात् उत्पन्नः; चतुर्मुखः सः प्रकटितः। तेन मनसः स्वयम्भुवं मनुं उत्पादितः; सः मनु ब्रह्मणः मानसः पुत्रः। तेन शतरूपां धर्मस्वरूपां पत्नीं अपि सृजितः; सः मनुः क्षीरसागरस्य शुद्धतीरे भगवतीं महालक्ष्मीं पूजितवान्। तेन मनुः भगवत्याः मृन्मयप्रतिमा निर्माय तस्यां विधिपूजां कृतवान्। सः गुप्तं वाग्भवमन्त्रं जपन्, उपवासः, श्वासनियमनं, नियमैः कृशः अभवत्। सः एकपादेन भूमौ स्थित्वा दिवा रात्रि च; शतवर्षाणि सः महात्मा कामक्रोधं जितवान्। भगवत्याः चरणयोः हृदये ध्यानं कृत्वा, तस्य तपसा सा विश्वरूपिणी देवी प्रकटिता। सा दिव्यं वचनम् अब्रवीत्—“वरं वृणु, राजन्।” तस्य वाक्यं श्रुत्वा पृथिव्याः अधिपः हृष्टः अभवत्। मनुः तानि वराणि अभिलषितवान्, ये अमराणाम् अपि दुर्लभः। सः उवाच—“जयस्ते, देवि, विशालाक्षि, जयस्ते सर्वात्मनि। त्वदीये दृष्टिपाते कमलजः सृष्टिं करोति। वैकुण्ठः रक्षति, हरः क्षणेन विनाशयति; शचीपतिः तव आज्ञया त्रिलोक्यं शासनं करोति। यमः जीवेषु दण्डेन उपदिशति; वरुणः पाशधारी अपि मम रक्षणं करोति। कुबेरः अक्षयधनाध्यक्षः, अग्निभक्षः नैरृतः, वायु, ईशान, शेषः अपि। ते सर्वे तव अंशात् उत्पन्नाः, तव शक्त्या समर्थिताः। यदि मम वरः दातव्यः, तदा मम सृष्टिकार्ये विघ्नः नश्यतु। वाग्भवमन्त्रस्य उपासकानां कार्यसिद्धिः शीघ्रं भवतु। यः इमं संवादं पठति वा श्रावयति, तस्य भोगमोक्षः सुलभः भवतु। तेषां पूर्वजन्मस्मृति, वाक्पटुता, श्रेष्ठता च सुलभः। ज्ञानप्राप्तिः, कर्ममार्गसिद्धिः, पुत्रपौत्रसमृद्धिः—एतत् सर्वं भवतु।” भगवती उवाच—“राजन्, महाबाहो, यत् त्वया याचितं तत् सर्वं सिध्यति; तवानुग्राहं ददामि। अहं तुष्टा अस्मि, राक्षसविनाशिन, तव वाग्भवमन्त्रजपेन तपसा च निश्चितम्। तव राज्ये विघ्नः न भवतु, तव पुत्राः वंशं पालयन्तु; त्वं मम दृढभक्त्या जीवनान्ते परमं पदं प्राप्स्यसि।” एवं तं महात्मानं वरान् दत्वा सा भगवती मनुं पश्यन्ती विंध्याचलाय प्रस्थितवती। विंध्याचलः, यः कुम्भजन्मना मुनिना निगृहीतः, आकाशस्पर्शनाय सूर्यस्य मार्गं बाधितुम् आरभ्य उद्यमं कृतवान्।