सत्यवत्याः पुत्रे सत्यवति-विचित्रवीर्ये मृते सा दुःखसागरमग्ना बभूव। मन्त्रिभिः पुत्रस्य संस्काराः विधायिताः। ततो विलग्ना सा सत्यवती भीष्मं नाम शान्तनुपुत्रं दुःखार्ता समुपेत्य इदमुवाच— "शान्तनोरसि त्वं, भाग्यवन्त, राज्यं गृहाण। भ्रातुः पत्नीं गृहित्वा वंशं पालय, यथा ययातिवंशोऽपि रक्षितः।" भीष्मः प्रत्युवाच— "माते, पितुः कृते मया यद्व्रतमुपनिषदं तद्व त्वया श्रुतम्। न राज्यं गृहीष्यामि, नापि दारान्।" एवं वचनं श्रुत्वा सत्यवती चिन्तार्णवे निमग्ना, वंशपरम्परायाः गतौ शङ्किता बभूव। राज्ये नृपतेरभावे सुखमपि नैव लभ्यते। तदा गाङ्गेयः सत्यवतीं समाश्वासयामास— "सुन्दरी, मा शुचः। क्शेत्रजेन पुत्रं विचित्रवीर्यस्य जनय।" "ब्राह्मणश्रेष्ठं आहूय पत्न्याः सह नियुक्तुं युक्तम्। वंशरक्षणाय वेदेष्वप्येष दोषो नास्ति।" "एवं पौत्रं प्राप्य तस्मै राज्यं दातव्यं, शुचिस्मिते। तस्याज्ञया राज्यं अहं पालयिष्यामि।" एवं वचने श्रुते सा मनसा स्वपुत्रं व्यासं निष्पापं कानीनं स्मरामास। तस्याः स्मरणमात्रेणैव स तपस्वी व्यासः समागतः। मातरं प्रणम्य तेजस्वी मुनिः तत्र स्थितः। भीष्मेण सत्कारितः सत्यवत्या च यथोचितं पूजितः स महातेजाः मुनिः धूमरहिताग्निवद्विराजमानः तत्र स्थितः। ततः माता तं मुनिं उवाच— "पुत्र, अद्य विचित्रवीर्यस्य क्षेत्रे तव तेजसा सुन्दरं पुत्रं जनय।" व्यासः मातुर्वचनं श्रुत्वा तदादेशं मनसा विचिन्त्य "ओम्" इत्युक्त्वा सम्यक्कालमालोचयन् तत्रैव स्थितः। अथाम्बिका स्नात्वा ऋतुमती सती मुनिना सह संयोगं कृत्वा गर्भं धारयामास। तस्मात् अन्धः महाबलः पुत्रः जातः। सत्यवती पुत्रस्य अन्धत्वं दृष्ट्वा दुःखिता बभूव; अनया द्वितीयां वधूं शीघ्रं पुत्रजननाय प्रेषितवती। तस्याः ऋतुकाले अम्बालिका रात्रौ व्यासेन सह संगम्य तया गर्भः धृतः। ततः स पुत्रः पाण्डुर्नाम जातः, राज्याय योग्यः, किन्तु न स्वीकृतः। पुत्रार्थं वर्षान्ते पुनः वधूं प्रेषयामास। तदा व्यासमाहूय सायं श्रेष्ठमुनिं प्रार्थ्य उत्तमशय्यायां तां रात्रौ प्रेषयामास। वधूः तु न गता; तस्याः स्थाने दासी प्रेषिता। तस्मात् दास्यां धर्मज्ञः विदुरः जातः। एवं व्यासेन त्रयः पुत्राः—धृतराष्ट्रादयः—वंशरक्षणायोत्पादिताः। एष सम्पूर्णं वंशस्योत्पत्तिकथनं; व्यासेन, भ्रातृधर्मज्ञेन निष्पापेन, वंशः संरक्षितः। नारदः उवाच— "नारायण, भूतलाधार, सर्वरक्षाकारक, भगवत्याः कर्माणि त्वया यानि कथितानि, तानि सर्वपापनाशनानि। प्रत्येकं मन्वन्तरे सा देवी स्वस्वरूपेण महत्या इच्छया यथा यं रूपं व्रणुते, तेनैव प्रकटते। तानि सर्वाणि भगवत्याः महिमाभिः युक्तानि, यथा च येन च सा अत्र पूजिता स्तुता च, तानि सर्वाणि वद। सा भक्तवत्सला भक्तानां कामान् पूरयति; अस्माकं श्रेयसे भगवत्याः परमं चरितं कथय। तानि विस्तरेण वर्णय, करुणासिन्धो, येन महद्भाग्यं लभ्यते।" श्रीनारायणः उवाच— "मुनिश्रेष्ठ, पापनाशकानि कर्माणि शृणु। भक्तानां भक्ति-सम्भवः, महाश्रियः कारणं, विश्वस्य योनिः, परमतेजस्विनी—सा ब्रह्मा, लोकपितामहः। स ब्रह्मा देवेशस्य नाभिकमलात् प्रादुरभूत्; चतुर्मुखत्वं प्राप्य प्रकटितः। स मनसा स्वयम्भुवं मनुं ससर्ज; स मनुः ब्रह्मणः मानसः पुत्रः। स एव धर्मस्वरूपिणीं पत्नीं शतरूपां चोत्पाद्य, स मनुः क्षीराब्धेः पवित्रतीरे। महाभाग्यफलप्रदां देवीं पूजयामास; मृन्मयीं तस्याः प्रतिमां निर्माय भूमिपतिः विधिवत् पूजनं चकार। स गुप्तेन वाग्भवमन्त्रेण तां देवीं जपन्, उपवासैः, प्राणसंयमेन, नियमैः कृशः सन्, पूजयामास। सैकपदस्थितः, अहोरात्रं स्थिरः, शतवर्षाणि कामक्रोधौ जित्वा तपसा स्थितः। हृदि भगवत्याः पादौ ध्यानं कृत्वा, तपसा स्थैर्यं प्राप्य, सा जगद्व्यापिनी देवी प्रसन्ना अभवत्। सा दिव्यं वाक्यमवदत्— "वरं वृणीष्व नृपते।" तस्याः वचनं श्रुत्वा हृष्टः भूमिपालः, अमरैरपि दुर्लभान् कामान् हृदि स्थितान् वरान् अवृणोत्। मनुरुवाच— "जय भगवति, विशाललोचने, सर्वान्तर्यामिनि, जय। नमस्ये, पूज्ये, जगद्भरणि, मंगलानां मंगल्ये; तवैकदृष्ट्या कमलजः सृष्टिं करोति। वैकुण्ठः रक्षति, हरः क्षणेन विनाशयति; शचीपतिः तवाज्ञया त्रीन् लोकान् पालयति। यमः दण्डेन प्राणिनां शिक्षां करोति; वरुणः पाशपाणिः अपि मामिव रक्षति। कुबेरोऽपि अक्षयधनाध्यक्षः कर्म करोति; अग्निभक्षः नैरृतः, वायुः, ईशानः, शेषश्च।