राज्ञां श्रेष्ठतमः शाल्वः समुपगम्य तां कन्यां याचमानां प्रत्युवाच—“त्वं मम धर्मपत्नी सम्पूर्णरूपेण भविष्यसि; पूर्वमेव तव मनसि मम प्रति कामना जाता, अस्य विषये किञ्चित् सन्देहः नास्ति।” किन्तु शाल्वः तां सुन्दरीं प्रत्यभाषत्—“हे सुन्दरी, भीष्मः तव मम साक्षात् उपस्थिते तव अपहरणं कृत्वा रथमारोपयत्; अतः अहं तव हस्तं न गृह्णामि।” शाल्वः पुनः अवदत्—“योऽन्येन स्पृष्टा कन्या बुद्धिमान् कः स्वीकुर्यात्? अतः भीष्मेन परित्यक्ता मातरं यथा, तां न गृह्णामि।” सा कन्या विलपन्ती रुदन्ती च भीष्मेन परित्यक्ता। पुनः भीष्मं समीपं गत्वा, रुदन्ती तं इदं वचनं उवाच—“शाल्वः मां न गृह्णाति, हे वीर, यतः त्वया विमुक्ता; त्वमेव मां स्वीकुरु धर्मज्ञ, अन्यथा मम मृत्युर्भविष्यति।” भीष्मः उवाच—“कथं त्वां स्वीकुर्यामि, हे सुन्दरी, यदा तव मनः अन्यस्मिन् स्थितम्? त्वं शीघ्रं पितरं गच्छ, दुःखं मा कुरु।” भीष्मेन एवमुक्ता सा वनं गत्वा, तत्र परमपवित्रे तीर्थे एकान्ते तपः कृतवती। तस्य राज्ञः द्वे पत्न्यः आस्ताम्—अम्बालिका च अंबिका च, काशिराजस्य शुभे कन्ये। विकित्रवीर्यः राजा बलसम्पन्नः ताभ्यां गृहेषु उद्यानेषु च विविधेषु क्रीडासु रममाणः आसीत्। नव वर्षाणि स राजा रम्येषु क्रीडासु निमग्नः, तदनन्तरं राजयक्ष्मणा पीडितः मृतः। सत्यवती पुत्रवियोगेन सन्तप्तः, मन्त्रिभिः पुत्रस्य संस्कारं कारयामास। एकान्ते भीष्मं प्रति दुःखार्ता सत्यवती उवाच—“राज्यं गृहाण, हे भाग्यशाली, शान्तनु-पुत्रः त्वम्।” “भ्रातृपत्नीं गृह्य वंशं रक्ष, यथा ययातिवंशः रक्षितः।” भीष्मः प्रत्युवाच—“माते, मम पितुः कृते यत् व्रतम् कृतवान्, तद् त्वया श्रुतम्; न राज्यं गृहीष्यामि, न स्त्रीं गृह्णामि।” सारथिः उवाच—तस्मिन्काले सा सत्यवती वंशस्य अविरलतायाः चिन्तया व्याकुला अभवत्; राज्ये शून्ये मम सुखं नासीत्। गाङ्गेयः तां उवाच—“मा विषादं कुरु, हे सुन्दरी; विकित्रवीर्यस्य पुत्रं क्षेत्रजेन उत्पादय।” “ब्राह्मणं आहूय ताभ्यां सह नियुक्त्वा, वंशरक्षार्थं वेदेषु अपि दोषः नास्ति।” “एवं पौत्रं उत्पाद्य तस्मै राज्यं दत्त्वा, अहं तस्य आज्ञया शासनं करिष्यामि।” तस्य वचांसि श्रुत्वा, सा सत्यवती मनसा स्वस्य पुत्रं व्यासं, निष्पापं काणीनपुत्रं, चिन्तयामास। स्मरणमात्रेण व्यासः तपस्वी तत्र आगतः; मातरं प्रणम्य तेजस्वी तत्र स्थितः। भीष्मेन सत्कारितः, सत्यवत्या सम्यक् पूजितः, स महातेजस्वी अग्निवत् तत्र स्थितः। माता व्यासं उवाच—“अद्य विकित्रवीर्यस्य क्षेत्रे तेजसा सुन्दरं पुत्रं जनय।” व्यासः मातुर्वचनं श्रुत्वा, तस्य आज्ञां विचिन्त्य, ‘ओम्’ इति उक्त्वा, योग्यं कालं मनसि चिन्तयामास। अम्बिका स्नात्वा ऋतुस्थिता व्यासेन सह समागता, तस्मात् तेजस्वी पुत्रः जातः, जन्मतः अन्धः। पुत्रं दृष्ट्वा अन्धं सत्यवती अपि दुःखिता अभवत्; तया द्वितीयं पत्नीं शीघ्रं पुत्रार्थं प्रेषिता। ऋतु आगते, अंबालिका रात्रौ व्यासेन सह समागता, सापि गर्भं धारयामास। पाण्डुः पुत्रः जातः, राज्ययोग्यः, किन्तु न स्वीकृतः; पुनः पुत्रार्थं वर्षान्ते पत्नीं प्रेषितवती। तदा व्यासं आहूय, उत्तमं ऋषिं याचित्वा, रात्रौ उत्तमशय्यां प्रेषिता। किन्तु पत्नी न गता, दासी प्रेषिता; तस्यां दास्यां विदुरः धर्मज्ञः, गुणी च जातः। एवं व्यासेन त्रीन् पुत्रान्—धृतराष्ट्रादीन्—उत्पादितान्, वीरान्, वंशरक्षार्थं। एतत् सर्वं तव उक्तं—तस्य वंशस्य उत्पत्तिः; व्यासेन वंशः रक्षितः, भ्रातृधर्मवित्, निष्पापः। नारदः उवाच—“हे नारायण, भूमिपाल, सर्वरक्षणकारण, भगवत्याः कर्माणि यानि त्वया कथितानि तानि सर्वपापनाशकानि। प्रत्येकं मन्वन्तरे सा देवी स्वस्वरूपेण, यथायोग्यं रूपं धृत्वा, प्रकट्यते। तानि सर्वाणि भगवत्याः यशःयुक्तानि, केन, कथं, इह पूजिता स्तुता च, तानि सर्वाणि कथय।” “भक्तवत्सला सा देवी भक्तानां कामान् पूरयति; तस्याः परमकर्माणि, यैः श्रेयः लभ्यते, तानि वद। तानि कथय, करुणासिन्धो, यैः महान् सुखं लभ्यते।” श्री नारायणः उवाच—“शृणु, हे महर्षे, पापनाशकानि कर्माणि। भक्तेभ्यः भक्ति-उत्पत्तिः, महान् ऐश्वर्यस्य कारणं, विश्वस्य योनिः, परमतेजः—ब्रह्मा, लोकपितामहः। स भगवान् देवेशस्य नाभिकमलात् उत्पन्नः, चतुर्मुखत्वं प्राप्त्वा प्रकटितः। स मनसा मनुं सृजति, नाम स्वायम्भुवं; मनुस्तु ब्रह्मणः मानसपुत्रः। स च धर्मरूपां पत्नीं शतरूपां सृजति; स मनुः क्षीरसागरस्य परमपवित्रतीरे...